4) İLLİYET BAĞI
Haksız eylemin genel koşulları içersinde illiyet bağı yer alır. Borçlar kanunu 41 illiyet bağını açıklar. Haksız eylem sebep, yarattığı zarar ise sonuçtur. Eylem sebep olan sonuçlardan sorumludur. Bu sonucu yaratan sebepler haksız eylem en yakın sebeptir. Haksız eylem sorumluluğu tazminat sorunu ortaya çıkartır. Bu sonuçla illiyet bağı kurulan sebeple sınırlıdır. Sebepler sonsuza kadar genişletilebilir. Acaba hangi sebep bu sonuçlarla bağlantılıdır?
Bir zarara yol açan sebepler çok değişik olabilir. Hangisinin sorumlu olacağı illiyet bağına göre tespit edilir. İlliyet bağı ile ilgili iki teori vardır:
1) şart nazariyesi:
bir sonucu yaratan tüm sebepler, şartlar bu sonuçla illiyet bağı içersindedir. Bunlar arsında ayrım yapılamaz. Somut olay niteliğine göre bunlardan uygun olan sorumlu tutulur.
2) uygun illiyet bağı teorisi:
bir zarar birçok sebep sonuç olabilir. Bular eşit değerde değildir. Bunlar içinde somut olayı yaratmaya en uygun olanı ile illiyet bağı kurulabilir. Sonuçla uygun olan sebep hangisi ise sorumluluk buna aittir. Bunun dışındaki sebepler illiyet bağı içersinde değildir. Borçlar Hukukunda uygun illiyet bağı teorisi kabul edilmektedir.
Sonuçla en yakın neden arasında illiyet bağı kurulabilir. Genel olarak illiyet bağı ilkesi kabul edilmezse sorumluyu ve sorumluluk kapsamı sınırlandırılamaz.
Bütün bunların sonucunda hukuka aykırılık bağı teorisi geliştirilmiştir. Bu teori zarar denilen sonuçtan sorumluluğu tayinde sadece buna yol açan sebeplerden değil bu zararı önlemeye çalışan normun koruma amacı ölçü alınır.
Devlet demiryollarına ait lokomotifin raydan çıkması sonucu köprü yıkılmış, karayolu trafiğe kapanmış ve petrol istasyonu zarara uğramıştır. Petrol istasyonu sahibi devlet demiryollarına dava açmıştır. Burada zarar doğrudan mı? İlliyet bağı var mıdır? Normun koruma amacı nedir?
Haksız eylemle zarar arsında illiyet bağı vardır. Ancak bu bağ tazmin için yetersizdir. Normun amacı bu değildir. Bağ bu kadar genişletilemez.
Haksız eylemle ile zarar arasında sebep bağı kurulmalıdır. Bu bağ kurulamazsa haksiz fiilin bir koşulu eksiktir. Sebeple sonuç arsı bağı kesen olgulara illiyet bağını kesen denir. Bu varsa haksız eylem faili sorumlu tutulmaz. 3 yasal sebep vardır. Bunlar :
- a) mücbir sebep: önceden tahmini mümkün olmayan, karşı konulması olanaklı bulunmayan olayları ifade eder. Bunlar genelde tabii olaylardır. Deprem, heyelan, yıldırım düşmesi vb. karayolunda seyir halindeyken yıldırım düşmesi sonucu devrilen ağaca çarpmamak için direksiyon hakimiyetini kaybeden sürücü yaya çarpmaktadır. Burada eylem vardır ancak kişi sorumlu tutulamaz.
- b) Zarar görenin ağır kusuru: illiyet bağını kesebilir ve sorumluluk söz konusu olmaz. Kusur bu gabi kesecek durumda değildir. Sorumsuzluğa yol açmaz. Ancak haksız fiilden indirime tabi olur.
- c) 3. kişinin ağır kusuru: burada illiyedi kesen zarar faili ile gören dışındakinin ağır kusurlu olduğu bir eylemdir.
5) KUSUR
Hukuk düzeninde kişinin hoş karşılanmayan davranışıdır. Kişilerin davranış tarzının türüne göre kusurun derecesi değişir. Kusurlu davranış bazen affedilebilirken bazen indirime sebep olabilir.
Kast: hukuka aykırı eylemin sonucunu bilerek ve isteyerek hareket etme. Bilme ve isteme önemli unsurlardır. Kastta kişinin eylemi hiçbir şekilde kabul edilmez .kurluluk derecesi sorumluluk kapsamı bakımından önemlidir. Herhangi bir kusur sorumluluk için yeterlidir. Ceza hukukunda bazı durumlarda sorumluluk derecesi önemlidir. Kastta sorumluluk ağır olacaktır. Borçlar kanunu 48 de kusur ağırlığı tazminata hüküm olunur diye belirtilir. Kusur ehliyetini gerektirir ve buda sezginliktir. Borçlar kanunu ve medeni kanun temyiz kudreti yaşı kabul etmemiştir.
Haksız fiil sorumluluğunda yaş sınırlaması yoktur. Sorumluluk için sezginlik zorunluluğu vardır. Sezginliğin yaşı yoktur. Hukuk yargıcı failin kusurunu araştıracak herhangi derecede bir kusurunun yakalanması sorumluluk için yeterli olacaktır. Kusurun derecesi ise tazminat miktarının belirlenmesinde önemlidir. Borçlar kanunu 41 deki kusur olmazsa sorumlulukta oluşmaz. Bankanın batmasına kusuru ile sebep olanlar sorumlu olur. Kısmi sorumluluğun söz konusu olduğu hallerde her bir kişi oran miktarında tazminattan sorumlu olur. Tek başına sorumlulukta birey bundan binde bir sorumlu olsa bile bu tam tazminat sorumluluğunu getirir.
Ağır ihmal: en basit dikkat ve özenin gösterilmemesi. Vurdum duymazlık, özensizlik. Normal kişilerin göstermesi gereken dikkat ve özeni göstermeme. Kusurun varlığında failin değil aynı koşullarda beklenen normal hareketten yola çıkılır. Ağır ihmal ile hafif ihmal araştırılırken objektif objelerden hareket edilmeli ve somut olayın niteliği bunu belirleyecektir. En basit önlemleri almamışsa birey ağır ihmalle sorumludur.
Hafif ihmal: dikkatli, özenli, tedbirli insanların göstermesi gereken özendeki aksamayı ifade eder. Herhangi bir kişi değildir buradaki. Hafif kusurda da objektif objelerden hareket edilmelidir. Benzer olaylarda çok daha dikkatli kişilerin gösterdiği aşırı önlem alınmış mı ona bakılır. Her iki halde de failin durumu bir yan ölçü olarak göz önünde tutulacaktır.
Kusurun derecesi ve önemi:
1) illiyet bağı açısından önem taşır. İlliyet bağı olmazsa sorumlu olmaz.
2) Tazminat miktarının tayini bakımından önemlidir. Borçlar kanunu 43 te zarar görenin ağır kusuru illiyet bağını keserken hafifse tazminatta indirime sebep olur.
3) Birden fazla sorumlunun bulunduğu hallerde bunların birbirlerine rücu hakları bakımından önem taşır. Müteessir sorumlulukta bu önemlidir.
4) Kusurun derecesi sorumsuzluk kayıtlarının geçerliliği bakımından önem taşır. Borçlar kanunu 99 sorumsuzluk kaydını kusurun derecesi bakımından geçerliliğini ele almıştır. Ağır kusur varsa bu kayıt geçersizdir.
Haksız fiil sorumluluğunda ana kural Borçlar kanunu 41 deki kusuru sorumluluğudur. Kusur yoksa diğer koşullar olsa dahi sorumluluk yoktur. Her türlü şekille kusur kanıtlanabilir. Haksız fiil sorumluluğunda sorumlunun kusurunu zarar gören kanıtlar. Toplanan kanıtlarda kusur herhangi seviyede oluşması tazminatı gündeme getirir. Bazı istisnai hallerde haksız fiil sorumluluğu için kusur araştırılmaz. Eylem, hukuka aykırılık, zarar ve illiyet bağı yeterlidir. Buna kusursuz sorumluluk halleri denir. Bu ağır bir sorumluluktur. Hiç kusuru olmayanın zarardan sorumlu tutulması istisnadır ve yasal açıklık ilkesini gerektirir. Yasaca düzenlenir ve genişletilemez.
HAKSIZ FİİLİN HÜKÜM VE SONUÇLARI
Haksız fiil bir borç kaynağıdır. Verilen zararın giderim borcudur. Borçlar kanununu ilgilendiren kısmı zarara yol açmasıdır. Haksız fiil gerçekleştiğinde araştırılması gereken husus; zarar var mı, tazminata gerek var mı, varsa miktarı ne, kimler sorumlu ve kimler neyi kanıtlayacaktır.
ZARAR VE MİKTARI:
Haksız fiilden doğan borç iddiası karşısında yargıç önce unsurların gerçekleşip gerçekleşmediğine bakar. Kusur ve derecesi ön unsur olup araştırılmalı ve sonra zararın hesabına gelir. İddia her türlü delille kanıtlanabilir. Borçlar kanunu 42.2 de ispat imkansızlığı yargıca tayin yetkisi tanımıştır. Zarar malvarlığı yada şahıs varlığına yönelik olabilir. Ancak her ikisi de maddi zarara yol açmıştır. Eşya zararında amaç yeni eşya değil zarar öncesi hale getirmektir. Tamir edilebilirse tamir masrafı, değer kaybettiyse değerin tazmini, kullanılmaz hale geldiyse aynı eşyanın yenisinin temini gerekir. Ancak burada eski yeni farkı düşünülecektir.
Malvarlıgı ve şahıs varlıgı zararlarında tazminatın amacı kişiyi haksız fiil öncesi konuma getirmektir. Haksız fiil zenginleştirme aracı olmamalıdır. Borçlar kanunu madde 46 zararları sınırlandırmıştır.
Zararı ispat zarar görene aittir. Teknik inceleme gerektirirse bilir kişiye başvurulur. Rapor denetimi yargıca aittir. Kanıtların zaman içersinde kaybolma riskine karşı delil tespiti nitelginde belgeler olabilir.
Zararın anı haksız fiil anıdır. Dava açıldıgındaki, karar verildigindeki an degil haksız fiil işlendigi andır. Eksilme haksız eylem esnasında gerçekleşir. Para alacagında talep anından itibaren faiz uygulanır. Bilirkişi haksız eylem zamananındaki kanıtlara göre rapor hazırlamalıdır.
TAZMİNATIN HESAPLANMASI VE KARARA BAGLANMASI:
Yargıç zararı saptadıktan sonra tazminata hükmeder. Tazminat zarara eşit yada altında olabilir. Altında kalmasının degişik nedenleri vardır. Borçlar kanunu yargıcın tazminata hükmederken göz önünde tutacagı ilkeleri borçlar kanunu 43 te belirtmiştir. Bu kurallar dışında özel hükümlerle getirilmiş olan diger unsurlar da bulunabilir. Borçlar kanunu 49.2 manevi tazminata özgü olmak üzere özel hususlara da yer vermiştir. Yargıç adalet ve hakkaniyet ilkelerini göz önünde tutacak. Somut olayın niteligine bakılır.
1) saldırının agırlıgı. Saldırının türüne göre degişir. Yaşama, saglık hakkı en kutsal haklardandır. Saldırının yöneldigi kişisell varlık önemlidir. Özellikle manevi tazminat belirlenmesinde malvarlıgı ile şahıs varlıgına yönelik saldırılar ayırt edilmelidir.
2) Kusurun agırlıgı. Borçlar kanunu madde 43 haksız fiil sorumlulugunda takdir yetkisini belirlemiştir. Bu ilkeler göz önünde tutularak tazminata karar verilir. Yasalarda tazminat hesaplanmasına ilişkin özel hükümler getiren yerler vardır. RTÜK 93 yılında yürürlüğe kondugunda yargıca hükmedecegi tazminat miktarını belirlemiştir. Bu emredici bir kuraldır. Fikir ve sanat eserleri kanunu 68. maddesi eser sahibi rızası dışında kullanılması sonucu dogan telif hesaplamasında farazi sözleşme ilkesini benimsemiştir. Sözleşme yapılacak olsaydı talep edilecek telifin 3 katı tazminata baglanmıştır.
Maddi tazminatın tayini manevi tazminatın tayinine göre daha kolaydır. Somut etkiler vardır. Manevi zarar kişinin iç dünyasıyla ilgilidir. Kişinin iç dünyasındaki sarsıntıların dış dünyaya yansıyan belirtilerinden yola çıkılır. Manevi tazminatta da amaç zenginleşme olamaz. Manevi tazminat tayini de ölçülere baglanmıştır. Yargıç madde 43teki ölçüleri göz önünde tutacaktır. Şahıs varlıgına yönelik haksız eylemlerde eylemin varlıgının türünü ve cinsini belirleyecektir. Bedensel zararlarda bunu hesaplamak kolaydır. Şeref ve haysiyete yönelik saldırılarda dışa yansıyan lgulardan hareket edilir. Kullanılan sözcügün agırlıgı nedir? Bu sözün yayıldıgı çevre göz önünde tutulur. 49.2 ye ilaveten tarafların ekonomik durumları da göz önüne alınmalıdır. Yargıç manevi tazminata hükmederken maddi tazminat gibi kılı kırk yarmasına gerek yoktur. Maddi tazminatta belge vardır. Manevi tazminatta yargıç yaşam deneyimlerine baglı olarak kişinin ugradıgı zararı hesaplamaya çalışır.
TAZMİNAT İNDİRİMİNİN NEDENLERİ:
Borçlar kanunu madde 44 geregi yargıç tazminata hükmederken bundan indirimde bulunacaktır der. Tazminattan indirimin 3 koşulu vardır. Bunlar;
1) Rıza: taraf zarara razı olursa yargıç tazminattan indirimle yetinmeyip tamamen kaldırabilir de. Buradaki rıza hukuka uygunluk sebebindeki rızadan farklıdır. Hukuka uygunluk nedeni olan rıza medeni kanun madde 24.2 varsa haksız fiil gerçekleşmediginden dava reddedilecektir. Her rıza hukuka uygunluk nedeni degildir. Ölüme, işkenceye, şeref ve haysiyete karşı saldırılara karşı gösterilen rıza geçersizdir. Rıza hukuka aykırı olmamalıdır. Borçlar kanunu madde 44 teki rıza eylemdeki hukuka aykırılıgı ortadan kaldırmayan ancak tazminat indirimine sebep olmaktadır. Bunun için eylem öncesinde verilmesi gerekir. Eylem sonrası rıza tazminattan feragat anlamına gelir.
2) ortak kusur: müterafik kusur. Zarar görenin eylemi olack ve kusurlu olacaktır. Zarar görenin bu eylemi zararın dogumuna ya da zararın artmasına sebep olabilir. Dogumunda etkin ise tazminattan indirim yapılır veya reddedilir. Kişinin kendisini aracın önüne atması, kullanma süresinin bitmesini bilmesine ragmen bozuk gıdayı yemesi, ehliyetsiz oldugunu bildigi halde başka kişinin arabasına binmesi ve arabanın kaza yapması durumunda örnek olarak karşımıza çıkar. Zarar görenin hareketi hukuka aykırı oldugu zaman ortak kusur oluşur. Borçlar kanunu 44.2 bir başka indirim sebebidir.
3) Tazminata hükmedilmesinin faili zor duruma düşürmüş olması. Kişinin derecesine bakmak suretiyle degerlendirilir. İki koşulu vardır. Bunlar;
- haksız eylemde failin agır kusurunun bulunmaması.
- Tam tazminata hükmedilmesinin faili muzayakaya düşürecek olması.
FAİZ:
Eylemin işlendigi tarihte tazminat borcu dogmuştur ve zarrın o esnada giderilmesi gerekir. Borçlar kanunu 101 e göre bir miktar verilmesi belirtilir. Haksız fiil anından itibaren faiz yürütülür. Faiz oranı yasaların öngördügü orandır. Temerrüd faizi haksız fiillerde uygulanır. 15.12.99 tarihli faiz oranı temrrüt faiz oranı reeskont faizi olarak belirlenmiştir. Faiz talep edilmişse hüküm edilir.
ZAMANAŞIMI:
Borçlar kanunu madde 60 ta haksız fiilden dogan alacaklarda 3 süre öngörmüştür. Bu süreler zamanaşımı süreleridir. Hakkı degil dava hakkını ortadan kaldırır. Borçlar kanunu 132 ve 133teki zamanaşımını durduran ve kesen sebeblere baglıdır. İleri sürme hakkı taraflara aittir. Yargıç bunu resen göz önünde tutamaz. Belirtilen süreler
- a) kısa zamanaşımı
ilk iki süreyi ayırt eden unsur işlemeye başlama tarihlerini gösterir. Kısa zamanaşımı kural olarak 1 yıldır. Bu kuralın istisnasi olan özel hükümler vardır. Bu bir yıllık sürenin başlama tarihi zararı ve faili ögrenme tarihidir. Zarar devam ediyorsa 1 yıllık süre henüz başlamamıştır. 1 yıllık süre geçtiginde uzun süre henüz dolmamış olsa bile tazminat alacagı davası zamanaşımına ugrar. Alacak sabit olsa dahi davada tazminat isteminin reddine karar verilir.
- b) uzun zamanaşımı
uzun süre 10 yıldır. Başlaması haksız fiil tarihidir. Olay tarihinden sonraki 10 yıl geçerse zamanaşımına ugrar. Zarara ugrayan kişinin fazlaya ilişkin haklarının saklı tutulması 10 yıllık süreyi ortadan kaldırmaz. 10 yıllık süre dolunca fazlaya ilişkin hakların saklı tutulması kabul edilmez. Fazlaya ilişkin hakların saklı tutulması sadece maddi tazminata kabul edilir.
Borçlar hukuku ve ceza hukuku zamanaşımı anlayışı farklıdır. Borçlar hukukunda tazminat talebi dava açıldıktan sonra dava ne kadar sürerse sürsün zamanaşımına yol açmaz. Davanın açılmasıyla zamanaşımı kesilir. Ceza hukukunda davanın açılması zamanaşımını bir miktar keser. Burada dava zamanaşımı süresi vardır.
- c) ceza zamanaşımı süresi
haksız fiil aynı zamanda suç teşki ediyor ve ceza yasaları bu suç iin haksız fiil zamanaşım sürelerinden daha uzun bir süre öngörüyorsa tazminat davası açımı için bu süre kabul edilir. Unsurlar: haksız eylem suç olmalı ve ceza yasaları daha uzun bir zamanaşımı kabul etmiş olmalıdır. Sanık hakkında ceza davası açılabildigi hallerde tazminat davası da açılmalıdır. Tedbirsizlikle adam öldürme sucunda ceza zamanaşımı süresi 5 yıldır. Tazminat davası da 5 – 10 yıl olur. Kasten adam öldürme suçunda ceza zamanaşımı 20 yıldır. Tazminat davası açma uzun zamanaşımı 20 olur. Daha uzun süreli olan ceza zamanaşımı hakkının tazminat davalarına uygulanması için yargı karrlarında koşul olrak zarar görenin müdahil olarak ceza davalarına katılmaları gerekmektedir.
Eylemin suç teşkil etmesi uzun süre zamanaşımı için yeterlidir. Ancak yargı kararlarında hatalı olan görüş şikayet hakkını kullanması gerekir. Eylemin suç oup daha uzun süreli zamanaşımının bulunup bulunmaması yargıç tarafından resen incelenmelidir. Eylem af yasası ile suç olmaktan çıkartılabilir ancak bu uzun zamanaşımı süresini etkilemez. Af kanunu ile devlet kişiye verilecek cezayı kaldırır. Bu bireylerin ugradıgı zararın tazminine engel teşkil etmez. Eylem suç olmaya devam edecektir.
Aynı zamanda suç ve haksız fiil teşkil eden eylemler nedeniyle hukuk yargıcının ceza yargısı karşısındaki tutumu:
Borçlar kanunu madde 60taki ceza zamanaşımı uygulanması hukuk yargıcının ceza mahkemesinde verilen karar karşısındaki durumu bakımından önemlidir. Bu borçlar kanunu 53 te düzenlenmiştir.
Ceza hukuku ile medeni hukuk arası münasebet:
Bu ayrım yalnızca haksız fiilden dogan borçlarda önem taşır. 5 unsur varsa haksız fiildir. Eylemin suç teşkil edip etmedigini bilmek için ceza hukukuna bakılır. Bunu yargıç bilmelidir. Ceza davası açılmamış, af kanunu ile kaldırılmış olabilir. Ceza mahkemesinin sanık hakkındaki mahkumiyet veya beraat kararları hukuk yargıcını baglar mı?
Bunun yanıtını borçlar kanunu madde 53 verecektir. Borçlar kanunu 53 e göre hukuk yargıcı için bağımsızlık ilkesi benimsenmiştir. Ceza mahkemesi kararı ile bağlı değildir. Bunun haklı nedenleri vardır. Ceza hukuku ile Borçlar Hukuku arasında farklılıklar vardır:
1) Ceza hukuku kusur anlayışı farklıdır. Ceza hukuku kastı gerektiren ve ihmal yoluyla işlenemeyen suçları içerir. Borçlar Hukukunda kusurun derecesi haksız fiilde sorumluluğun koşuludur. Kasta gereksinim olmayıp kusur yeterlidir.
2) Ceza hukukunda zamanaşımı anlayışı farklıdır. Süreler ve zamanaşımı kesilmesi bakımından farklıdır. Ceza hukukunda ceza zamanaşımı ve dava zamanaşımı süreleri vardır. Davanın açılması zamanaşımını keser fakat sürenin uzamasını yani davanın sonuçlanması için başka bir süre görülür. Borçlar Hukukunda davanın açılması zamanaşımını keser ve dava devam ettiği sürece başka bir zamanaşımı süresine dahil değildir.
3) Ehliyet anlayışı ile Borçlar Hukuku kaksız fiil ehliyet anlayışı farklıdır. Ceza hukukunda sezginlik + yaş sınırı söz konusuyken Borçlar Hukukunda failin haksız fiili icra ettiği tarihte sezgin olması yeterlidir.
Ceza muhakemeleri usulüne göre suç teşkil eden eylem zarara yol açarsa sanığın cezasının yansıra zararı ödemesi için zarar gören kişinin müdahil olarak katılması şartıyla hukuk mahkemesinde tazminat davası açılabilir. Ceza yargıcı bu talep karşısında sanığın mahkeme karar verirse mağdurun zararını da hüküm altına alır. Mahkumiyet koşulu tazminatı sağlar. Ancak mahkumiyet kararına rağmen mağdurun tazminat istemini saklı tutar ve bunu hukuk mahkemesinin tartışması yönünde karar da verebilir. Ceza mahkemesi tazminata hükmederse bu istemle sınırlı kesin hüküm vardır. Zarar gören kişi ceza mahkemesince hüküm altına alınan miktardan daha fazla bir bedel düşünüyorsa zaman içersinde saklı tuttuğu haklar için ek bir dava açabilir. Mağdur aynı zamanda suç teşkil eden haksız eylem için tazminat istemini hukuk mahkemesinde de dile getirebilir.
Sanık hakkında görülen ceza davası hukuk mahkemesi için bir bekletici sorun teşkil eder mi?
Yasalarda böyle bir zorunluluk yoktur. Bekleme yükümlülüğü getirmez. Ancak hukuk yargıcı ceza mahkemesinin delillerin toplanmasında daha geniş yetkilere sahip olması, kanıtların değerlendirilmesi hakkında önem taşıdığına kanaat getirirse erteleyebilir. Uygulamada da genellikle yapılan budur.
Bir başka sorun hukuk yargıcı ceza davasının sonucunu bekleyerek yada ceza davsında verilen karar söz konusuysa tazminat kararına ceza davası kararıyla bağlı mıdır?
Hukuk yargıcı beraat kararıyla bağlı değil. Hakaret suçunun işlenmesinde kast aranırken tazminat istemlerinde kast bir koşul değildir. Ceza mahkemesinde cezai ehliyet yaşı bulunmadığı için beraat eden kişi tazminat ödemeye mahkum edilebilir. Suçların şahsiliği ilkesi Ceza hukukunda varken Borçlar hukukunda böyle bir ilke yoktur. Hukuk güvencesi nedeniyle hukuk yargıcının beraat kararıyla bağlı olmaması gerekir.
Ancak ceza mahkemesinin mahkumiyet kararı karşısında hukuk yargıcı kural olarak bu kararı dikkate almak zorundadır. Ceza mahkemesi resen araştırma yapılır ve mahkum edilirse sanığın suçlu bulunduğunu gösterir. Böyle bir durumda tazminat kararının da verilmesi gerekir. Mahkumiyet kararında sanığın bu eylemi işlediği görülmüşken hukuk davasında görülmemesi imkansızdır. Ancak farklı anlayışlardan kaynaklanan iki istisna vardır.
Kusurun takdiri ve zarar miktarının tayini bakımından hukuk yargıcı ceza mahkemesinin kararına bağlı değildir. Ceza hukuku kusur anlayışı farklıdır. Hukuk yargıcı kusurla ilgili yeni bir inceleme yaptırabilir. Bu konu hukuk yargıcının takdirine bırakılmıştır. Zarar görenlerin doğan zararı ceza mahkemesinde hüküm altına alınması konusunda istekte bulunmuş olabilirler ya da ceza mahkemesi hakların saklı kalması ile hukuk yargıcına konuyu gönderebilir ya da tazminata hükmedebilir. Fazlaya ilişkin saklı tutulmuş haklar zamanaşımı süresi geçmemek koşuluyla hukuk yargıcına iletilebilir. Bu takdirde zarar miktarına ilişkin inceleme hukuk yargıcı için bağlayıcı değildir.
Kusursuz sorumluluk halleri:
Borçlar kanununda kural kusur sorumluluğudur. Kusur varsa haksız fiil sorumluluk doğurur. Kusur aranmadığı halde fiilin kusur dışındaki koşulları varsa failin sorumlu tutulması için bazı esasların olması gerekir. Kişinin sorumluluğu haksız fiille ilgilidir. Sorulu kişi kusur dışındaki diğer unsurları tartışabilir. Yasa koyucu burada zarar görenin korunması amacını gütmüştür. Zararın doğmaması yönünde gerekli önlemleri alma düşüncesinden hareket etmiştir. Kusursuz sorumlu kişilerin azami dikkat ve özeni göstermemeleri söz konusudur. İki ilke vardır. Bunlar; a) dikkat ve özen b) tehlike
- dikkat ve özenin esas alındığı kusursuz sorumluluk hallerinde kişinin eylemlerinden sorumlu tutulduğu varlıkların zarar vermesinde gerekli dikkati göstermemesidir. Medeni kanun 320 deki ev reisinin sorumluluğu ve Borçlar kanunu 56 daki hayvan sahibinin sorumluluğu bu gruba girer. Sorumlu tutulan kişi kurtuluş kanıtı getirme olanağına sahiptir. Bu sorumluluğun çıkış noktası gerekli özeni ve dikkati göstermemesi ya da bunu gösterse dahi zarar oluşacaksa kişinin bunu engelleyemeyecek olmasıdır.
- Tehlike: faaliyetleri nedeniyle tehlike yaratanlar doğan zarardan kusursuz sorumlu kabul edilir. Yasa koyucu daha sert davrandığı bu sorumluluğun temelini başkalarının can ve mal güvenliğini tehlikeye sokan kuruluşlara dayandırır ve bunların kurtuluş kanıtı getirme olanağı yoktur. Tek yol illiyet bağını kesen durumların kanıtlanmasıdır. Kusursuz sorumluluk hali kanunilik ilkesine tabidir. Yasada öngörülmeyen konularda kusursuz sorumluluk hali oluşmaz. Yorum yoluyla da çoğaltılamaz.
Borçlar hukukunda olan kusursuz sorumluluk halleri:
- istihdam edenin kusursuz sorumluluğu:
dikkat ve özen ilkesinin ihlali nedeniyle doğaldır. Borçlar kanunu madde 55 konu ile ilgili genel düzenlemedir. Noterlerin çalıştırdıkları kişilerin eylemlerinden kusursuz sorumluluğu buna örnektir.
Koşulları:
- çalışan ve çalıştıran ilişkisinin bulunması. Görünen şekli sözleşme ilişkisi, temsil de olabilir. Sözleşme zorunlu değildir. Buna rağmen istihdam söz konusudur. Bu ilişki her türlü delille kanıtlanır. Bir sözleşmeye dayanıyorsa sözleşmenin özel hukuk sözleşmesi olması gerekir. Memurların verdiği zararlar sorumluluğu Borçlar kanunu madde 55 e göre değil kamu hukukuna dayalıdır. Devletin sorumluluğu ilkesi kabul edilmiştir. Memurun rahat hareket etmesini sağlamaya yönelik amaç benimsenmiştir. Devlet zararı ifa ettikten sonra memuruna rücu hakkına sahiptir. Devlet sorumluluğu için devlet memuru olma ve hizmet kusuru koşulları aranır. Kişisel kusur varsa Borçlar kanunu 41 gereği kişi haksız fiil sorumlusu olur ve devlet bundan sorumlu tutulmaz. Yargı kararını uygulamamak kişisel kusur olarak kabul edilmiştir. Borçlar kanunu madde 55 özel hukuktan kaynaklanan istihdam ilişkisini düzenler.
- Zarara müstahdemin sebebiyet vermesi. Zarara çalışan ve çalıştıran ortak kusurlarıyla sebep olmuşlarsa birden fazla ortak kusurdan sorumluluk olur. Ancak çalıştıran hem kendi olarak hem de çalışan konusunda sorumludur.
- İstihdam edilenin 3. kişiye zarar vermiş olması gerekir. Borçlar kanunu 55 ile Borçlar kanunu 100 maddeleri sorumlulukları farklıdır. Borçlar kanunu 100 sözleşmenin ifası ile ilgili sorumluluktur.
- 3. kişi bir zarara uğramış olmalıdır. Bu zarar maddi veya manevi olabilir. İstihdam eden manevi zarardan da sorumludur.
- Müstahdemin eylemi ile doğan zarar arasında illiyet bağı bulunmalıdır. Kişi sorumluluktan kurtulmak istiyorsa özellikle illiyet bağlarını kesen durumları kanıtlamalıdır.
- kurtuluş kanıtı getirilmemiş olmalıdır. Kurtuluş kanıtı iki şekilde gösterilebilir. Bunlar;
gerekli özen ve dikkatin gösterildiğinin kanıtlanması ya da bunu gösterse dahi zararın kaçınılmaz olması.
Hüküm ve sonuçları:
İstihdam edenin sorumluluğu başkasının eyleminden, çalıştırdığı kişinin eyleminden sorumluluktur. İstihdam eden ve eylemi işleyen olmak üzere iki sorumlu vardır. Değişik hukuki nedenlerle birden fazla kişinin sorumluluğu söz konusudur. Bu Borçlar kanunu madde 51 deki mütesersir sorumluluk. Zarar gören kişi bu tür sorumluluktan ötürü zararın tamamını ya da bir bölümünü istediği taraftan talep edebilir. Zararda sorumlu haksız fiil failidir. İstihdam eden kişi zararı müstehdamdan yasal faiziyle isteyebilir.
- hayvan sahibinin kusursuz sorumluluğu
hayvan sahipleri azami dikkat ve özeni göstermek zorundadırlar. Dikkat ve özen ilkesine dayanan kusursuz sorumluluk hali vardır. Tehlike esasına dayanmaz. Borçlar kanunu madde 56 konuyu genel olarak düzenlemiştir.
Koşulları:
- kişiler tarafından hakimiyet altında tutulabilen evcil ve evcil hale getirilmiş herhangi bir hayvan olmalıdır. Sirklerde gösterilerde kullanılan ya da hayvanat bahçesinde olan hayvanlar da bu sorumluluk kapsamındadır.
- Hayvan sahibinin bulunması gerekir. Sahip dar kavram bunun yerine tutucu diyenler de var. Bunu savunanlar hayvanın maliki değil, hakimiyet ilişkisini sağlayan herhangi biri. Sahip gerçek ya da tüzel kişi olabilir. Kamu hayvanlarının verdiği zararlar hizmet kusuruna dayanmazsa Borçlar kanunu 56 kapsamındadır.
- Hayvanın zarar vermiş olması gerek. Sahibinin verdiği zarar bu duruma girmez. Ancak kusuru varsa bundan hukuki sonuç doğar. Hayvan eğitim ile silah gibi kullanılıra bu kişi de kusursuz sorumlu olur. Ancak kusuru olan kişinin sorumluluğuna munzam sorumluluk denir. Bunun etkileri: kusursuz sorumlu olan kişi aynı zamanda kusurlu ise illiyet bağını kesen durumları kanıtlayamaz. Kurtuluş kanıtı getirme imkanı yoktur. Munzam sorumlu kişi 3. kişinin ağır kusurunu kanıtlasa dahi sorumluluktan kurtulamaz. Tazminat miktarını tayin ederken hakim hatayı ağırlığına göre takdir eder. Kusur mevcutsa miktar yüksek tutulur. Hayvanın bir başka kişi tarafından ürkütülmüş olması halinde de kusursuz sorumluluk devam eder. Ancak hayvan sahibi diğer kişiye rücu olanağına sahiptir.
- Kurtuluş kanıtı getirilmemiş olmalıdır. Dikkat ve özen gösterildiği her türlü kanıtla gösterilebilir. Delil serbestisi vardır. İlliyet bağını kesen durumların kanıtlanması da kusursuz sorumluluk halini ortadan kaldırır.
Hüküm ve sonuçları:
Bu koşullar mevcutsa hayvan tutucusu doğan zararı giderimle yükümlüdür. Borçlar kanunu 42,43 ve muhatap maddeler uygulanır. Hayvan sahibi zararı tazmin ettiğinde özel rücu haklarına sahiptir. Borçlar kanunu madde 57 hayvanın verdiği zararlara ilişkin özel hüküm içerir. Zarar gören kişiler için hayvan üzerinde hapis hakkı vermiştir. Hal ve şartlar gerektirirse hayvanı öldürme hakkına sahiptir. Hapis hakkı zarar gören kişinin tazmin hakkının güvencesidir. Borçlar kanunu madde 57 özel bir hapis hakkıdır. Zararın doğmaması ya da artmaması amaçlanmıştır. Burada bir hukuka uygunlu nedeni vardır. Hapsin amacı hayvan üzerinde mülkiyet hakkı oluşturmak değildir.
iii. bina ve inşa eserleri sahibinin sorumluluğu:
tartışmalı olarak tehlike esasına dayanan kusuruz sorumluluk hali vardır. Kusursuz sorumlu kişi için kurtuluş kanıtı gösterme hakkı tanınmamıştır. Tek kurtuluş yolu illiyet bağını kesen sebeplerin gösterilmesidir. Başkasının mal ve can güvenliği için tehlike arz eden yapılardır. Herkesin karşı karşıya kaldığı bu zararların doğmaması ya da asgariye indirilmesi için doğmuştur. Borçlar kanunu madde 58 düzenler. Zarar kişinin kendisi tarafından değil sahibi olduğu bina veya inşa eserinden kaynaklanır. Medeni kanun madde 656 daki taşınmaz malikinin sorumluluğu ilkesinden ayrıdır. İlgili madde mülkiyet hakkının kötüye kullanılması sonucu ortaya çıkan zararlardan sorumluluğu düzenlemektedir. Borçlar kanunu madde 58 deki taşınmaz mal bina denilen yapıdır. Bina ve inşa eserinin varlığı yeterli olmayıp bunun yapım ve bakım sırasındaki bozukluklarının sorumluluğu vardır. Medeni kanun madde 656 da malikin eylemi zarar verir. Bu eylem mülkiyet hakkının sınırına tecavüzdür.
Koşulları:
- bina veya inşa eserinin bulunması gerekir. Bina korunma amaçlı insan eliyle yapılmış toprağa bağlı yapıdır. Konut, depo, mesken, dükkan bina kavramı içine girer. Yapım şekli ve kapsamı önem taşımaz. İnsan eliyle yapılmamış mağara, dikit, sarkıtlar bu kapsamda yer almaz. Bina dışında insan eliyle yapılmış toprağa doğrudan yada dolaylı bağlı olan yapılar ise inşa eseridir. Kanalizasyon, asansör, teleferik, baz istasyonları, yüksek gerilim hatları buna örnektir.
- Yapım bozukluğu ya da bakım eksikliğinden kaynaklanan bir zarar olmalıdır. Muhafazadaki eksiklikten kaynaklanan, kaçak, ruhsatsız yapı, kaçak kat ilavesi, mimari proje dışında kapsamı genişletilen ve yıkım kararı alınmasına rağmen kullanılan yapılar. Meydana dikilen heykeller de Borçlar kanunu 58 kapsamındadır. Zararla illiyet bağı yapım bozukluğu ya da bakım eksikliğidir. Sahibi önem taşımaz. Yapım ve bakımın 3. kişilerce gerçekleştirilmiş olması sorumsuzluk gerekçesi sayılmaz. Sahip kusursuz sorumludur. Bu kişilerin kusur varsa Borçlar kanunu 51 gereği birden fazla kişinin aynı zarardan değişik hukuksal nedenlerle sorumluluğu gündeme gelir. Bina sahibi kusursuz sorumlu yapım firması ise Borçlar kanunu madde 41 gereği kusurlu sorumludur. Her türlü zarar olabilir. Kusurun ağırlığı koşulu kalkınca zarar manevi zararı da kapsama almıştır.
Hüküm ve sonuçları:
Bina ve inşa sahibi kusursuz sorumludur. Şahsi hakka dayalı olarak başka kişilerce kullanılması sahibinin sorumluluğunu engellemez. Borçlar kanunu 58 uygulanır. Malikin sorumluluğunu düzenlemektedir. Malik kiracıya, intifa hakkına sahip kişiye sorumluluğu devredemez. Yasa koyucu yapım bozukluğu ve bakım eksikliğini önleyecek kişinin malik olacağına karar vermiştir. Mülkiyet hakkına birden fazla kişi sahip olabilir. Bina ve inşa sahibi zararı tazmin ettiğinde rücu edebileceği kişiler olabilir. Zarar gören kişi bina ve inşa eserinin yapım ve bakımını üstlenen kişi ya da firmaları sorumlu tutamaz. Mal sahibi ve firmalar arası sözleşmeler nisbi niteliktedir. Zarar görenin muhatabı mal sahibidir. Ancak firmanın ya da kişilerin hukuka aykırı faaliyetleri ispat edilirse Borçlar kanunu madde 41 gereği zarar gören kişi firmayı ya da bu kişileri sorumlu tutabilir.
- ev reisinin kusursuz sorumluluğu:
konu medeni kanun madde 320 ile ilgilidir. Ev reisinin riyaseti altında kişilerin yarattığı zarardan kusursuz sorumluluğu vardır. 3. kişilerin mağduriyetini önlemek için düzenlenmiştir. Bu ağır sorumluluk nedeniyle ev reisi direktifi altındaki kişilere karşı önlem alabilir. Olağan sebep sorumluluğu vardır. Kurtuluş kanıtı getirme hakkı tanınmıştır.
Koşulları:
- ev reisinin bulunması gerekir. Dar anlamda ev reisi velayet geniş anlamda ise velayet ve vesayet ilişkisi olmaksızın aynı çatı altında bulunmayı da kapsar. Aile hukuku ve sözleşmelerden kaynaklanır. Bu nedenle ev başkanı kavramını kullananlar da vardır. Velayet hakkı kime verilmişse ev reisi artık o kişi olmuştur. Kısıtlık halleri mevcutsa ev reisi o kişiye tayin edilen vasidir. Hastane, yuva, eğitim öğretim kurumları ev reisi olarak sözleşmelere dayanır.
- Reisliğe tabi bir kişinin bulunması. Küçükler, mahcurlar…
- Reisliğe tabi kişi zarara sebebiyet vermiş olmalı.
- Kurtuluş kanıtı getirilememiş olmalıdır. Akıl hastalarının, akıl zayıflığı olanların kendilerine ve başkalarına zarar vermesini engellemek için bunların gerekli sağlık kuruluşlarına yatırılmalarında kolluk kuvvetlerinden yardım alınabilir.
Hüküm ve sonuçları:
Ev reisi kusursuz sorumludur. Riyaseti altındaki kişinin kusur sorumluluğu ehliyeti varsa ona rücu edebilir. Haksız eylem ehliyeti eylem sırasında kişi sezgin mi? Borçlar kanunu madde 54 te hakkaniyet gerektiriyorsa kısıtlı kişi sorumlu tutulur. Kişi verdiği zarar sırasında sezginse kusurlu olma ehliyeti vardır. Borç rücu edilebilir. Çok zengin olan bir akıl hastasının çok yoksula verdiği zarardan sorumlu tutulması hakkaniyet gerektiriyorsa sezgin olmasa dahi gerekir.
- motorlu araç işletenin sorumluluğu:
eski kanunda kusursuz sorumluluk halinden kurtulmak için kurtuluş kanıtı getirmek yeterliydi. Ancak yeni kanunla dikkat ve özen ilkesi yerine tehlike esasına dayanan kusursuz sorumluluk hali kabul edildi. Diğer kusursuz sorumluluk hallerine göre daha çok ve daha ağır zararlara yol açtığından ağır esaslara dayandırılmıştır. Araç işletenin sorumluluktan kurtulması illiyet bağını kesen sebeplerin yanı sıra artı bazı kanıtlara bağlanmıştır. İlliyet bağına ek olarak mücbir sebep, 3. kişinin ağır kusuru, araçtaki bir bozukluğun zararın doğumuna neden olmadığı veya işleten ve kullanan kişinin kusurunun olmadığı kanıtlanmalıdır. Alacaklı karşısında birden çok sorumlu vardır. Bu zarara kaynaklık eden kişi kusursuz sorumlu olur. Eski kanun araç sahibini kusursuz sorumlu ilan etmiştir. Halbuki araç üzerinde zilyet bağına dayanarak kaza esnasında idare eden de sorumlu olmalıdır. İşte bu gibi nedenlerden ötürü 2918 sayılı kanunla yasa koyucu araç sahibi kavramından uzaklaşıp daha geniş çerçevede araç işleten kavramını gündeme getirmiştir. Böylece araçla mülkiyet ilişkisi içersinde bulunmayan kişinin de kusursuz sorumlu tutulma hali oluştu.
Araç işleten: işleten kavramı mülkiyeti de kapsar. Gerçek ve farazi olmak üzere iki tür işleten vardır. Gerçek işletenler araç sahipleridir. Araçla mülkiyet ilişkisi içersinde bulunandır. Motorlu araç sahibinin saptanmasında trafik sicillerinde kayıtlı olan kişi maliktir. Gerçek malikle zilyet farklı olabilir. Motorlu araç satımı resmi yazılı şekle bağlanmıştır. Bu yolla noterde yapılmayan devir işlemleri geçerli olmaz. Yasa noterlere resen motorlu araç devirlerinin trafik şubesine bildirme yetkisi tanımıştır. Ancak bu kurucu bir işlem olmayıp sadece ilan edici bildirici bir işlemdir. Noterde resmi yazılı şekle uygun devir yapıldığı anda mülkiyet el değiştirir. Tescil tapu sicilinde olduğu gibi mülkiyetin doğurucusu değil bildiricisi bir işlemdir. Mülkiyet sözleşmeyle olabilir. Kendiliğinden mülkiyetin devir olması halinde miras örnek gösterilebilir. Miras halinde sicilde farklı kişiler yazsa bile araç işletenler mirasçılardır. Araç murisin sağlığında zarar vermişse mirasçılar müyessersen sorumludur.
Araç sahibi dışında kalan işletenler: mülkiyeti muhafaza kaydıyla satışta aracı alan kişidir. Satıcının mülkiyeti devretmesi belli koşulların gerçekleştirilmesine bağlanmıştır. Böyle bir durumda araç üzerinde satan kişi kusursuz sorumlu olmayacaktır. Yasa koyucu kusursuz sorumlu kişiyi alıcı olarak belirlemiştir.
Motorlu aracın kiracısı. Yasaya göre aracın uzun süreli kiracısı kusurlu olmadığı halde kusursuz sorumlu olacaktır. Uzun süre kavramı öğretiye terkedilmiştir. Araç sahibi kiracı oluyor. Borçlar kanununun kiradaki sürelerinden hareket ediliyor. Taşınır kiralarında 3 günlük fesih ihbar süresi görülmüştür. Bu nedenle 3 gün ve daha uzun süreli kiralar uzun sürelidir. Bu durumda kazaya yol açan kişi işletendir. Rent a car, leasing ( finanssal kira sözleşmeler kanuna göre bu tür kiralar 4 yıldan az süreli olamaz) durumlarında kiracılar kusursuz sorumludur.
Araç üzerinde şahsi hak yada ayni hak sahipleri de işleten olur ve kusursuz sorumludur. Motorlu aracı uzun süreli ariyet alan kişi kusursuz sorumlu hale gelir. İşleten sayılır. Araç üzerince intifa hakkı sahibi kişi bu hakkın kullanımı sırasında oluşan zarardan kusursuz sorumludur.
İkinci grup işletenler farazi işletenlerdir. Yasa tarafından işletenlerdir aracı haksız olarak ele geçirmiş ve araç üzerende yetkisi bir hakka dayanmayan. Bunlar;
- motorlu araçla ilgili meslek icra eden firmalar (servis istasyonları, tamirhaneler)
- yarış düzenliyecileri (tehlike arz eden faaliyetleri nedeniyle organizatörler kusursuz sorumludur.)
- aracı gasp eden yada çalan kişiler. Zarara uğrayan kişiler bakımından ayrım yapılır.
i.motorlu aracın çalınmış yada gasp edilmiş olduğunu bilmeyen kişilere karşı çalan kişi karayolları kanunu madde 102 ye göre işleten sayılmıştır. Bu kişiler dışında motorlu araç sürücüsü aracın çalındığını biliyorsa o da kusurludan öte kusursuz sorumlu işleten sıfatıyla müteselsil sorumlu sayılır. Aracın gerçek işleteninin aracın çalınmasında veya gasp edilmesinde herhangi bir kusuru varsa gerçek işleten de kusursuz sorumlu olur. Buradaki kusur verilen zararda değil çalmada vardır. Çalınma olayından haberdar edilen kişiler bir zarar görürse ılımlı bir sorumluluk kabul edilmiş kusursuz sorumlu değil bilme unsuru gerçekleştiğinden Borçlar kanunu madde 41 gereği kusurlu sorumlu tutulacaktır. Aracın çalınmasında malikten habersiz olarak bir hareket; gaspta ise zorla zilyetliği ele geçirmek vardır.
Karayolları trafik kanunu motorlu aracın verdiği zararları düzenlemiştir. Karayolunda motor gücüyle hareket eden araçlar buraya girer. Deniz ve havayollarında motor gücüyle çalışan araçlar bu kanuna tabii olmayıp özel düzenlemeler içersinde yer alır. Varşova antlaşması ve sivil havacılık kanunu havayolları kanununu düzenlemiştir.
Şoför Borçlar kanunu madde 41 den sorumludur. Tarlada çalıştırılan zirai araçlar karayollarında hareket edebilme niteliğine sahipse karayolları trafik kanununa tabii olurlar. Çekilme sırasında römorkların verdiği zararlar trafik kanununa tabii iken duran römorkların verdiği zararlar Borçlar kanunu madde 41 e tabiidir. İnsan ve hayvan gücüyle çalışan Araçların verdiği zarardan Borçlar kanunu madde 41 işletilir. Motorlu araçtaki kusursuz sorumluluk hali için Motorlu araç olacak, işleten olacak, maddi veya manevi zarar olacak.
Yolcu beraberinde taşınan eşyalar kusursuz sorumluluk kapsamındadır. Sadece eşya taşınıyorsa Borçlar kanunu madde 41e girer. Manevi zarar için kanun genel hükümler uygulanır derken maddi zararlar için kusursuz sorumluluk halini öngörmüştür. Yargı uygulamasında manevi zararlar içinde karayolları trafik kanunu uygulanmaktadır. Zarar hatır için eşya taşınması sırasında meydana gelirse otostopçu, ücretsiz arkadaş taşıma gibi burada bir insani taşıma unsuru vardır ve bundan meydana gelecek zarar kusursuz sorumluluğa değil genel hükümlere tabi tutulmuştur. Borçlar kanunu madde 41.
Geniş yorumla işletilen araç için motor aksamının çalışması değil, hareket unsuru yeterli. Dururken freni boşalan hareket eden zarar veren araç kusursuz sorumluluk hali kapsamındadır.
İlliyet bağı unsuru:
Motorlu aracın işletimi ile doğan sebep sonuç arasında illiyet bağı olmalıdır. Bu bağın olmadığı kanıtlanırsa araç kullanan sorumluluktan kurtulur. Motorlu aracın işleteni ile yardım eden arasında bir illiyet bağı yok ancak karayolları trafik kanunu madde 85 yardım edenin uğradığı zararı da kusursuz sorumluluk hali kapsamına almıştır.
SONRAKİ SAYFAYA GEÇİNİZ
[wp_ad_camp_5]
sonraki sayfadan devam ediniz
