İşletme ve Muhasebe Temel Kavramlar

Muhasebe kitaplarında, muhasebe öğretimi sırasında yada uygulamada hesaplar arasındaki ilişkilerin belirtildiği şemalarda zamandan ve yerden tasarrruf elde etmek amacıyla hesaplar açık şeklin sadece üst ve orta çizgisinden oluşan aşagıdaki gibi bir T simgesi ile gösterilir.

Kasa Hesabı

Şekil 5.2.3: “ T ” Simgesi[80]

5.3. HESAPLARA İLŞKİN TERİMLER:

Hesaplar ile mali nitelikli işlemlerin hesaplara kaydedilmesi ve izlenmesine ilişkin şu terimler kullanılır:

               5.3.1. Hesabın Borç ve Alacak Tarafları:

               Hesabın (hesap çizelgesinin) sol tarafına “borç”, sağ tarafına “ alacak “ denir.

               5.3.2. Borçlandırmak, Alacaklandırmak:

               Hesaplar arasında ayrım yapmaksızın, herhangi bir hesabın sol tarafına (borç tarafına), kayıt yapma işlemine “hesabı borçlandırmak” ; sağ tarafına, (alacak tarafına), kayıt yapma işlemine “hesabı alacaklandırmak” denir.

5.3.3. Hesap Açmak:

               Bir işlemin yarattığı etkiye göre ilgili hesabın borç yada alacak tarafına ilk kez yazılmasına hesap açmak denir.

5.3.4. Hesap Kalanı:

               Bir hesabın borç ve alacak taraflarının toplamları arasındaki farka hesap kalanı denir. Borç tarafının toplamının alacak tarafının toplamından fazla olması durumunda “borç kalanından”, alacak tarafının toplamının borç tarafının toplamından fazla olması durumunda “alacak kalanı” ndan söz edilir.

5.3.5. Hesabın Kapalı Olması:

               Hesap kalan vermez ise, yani borç ve alacak toplamları birbirine eşit olduğunda “hesap kapanmıştır” veya “hesap kapalıdır” şeklinde ifade edilir.

5.3.6. Aktif Hesaplar:

               Varlıkların izlendiği ve borç kalanı veren hesaplardır. Bilançonun aktifini oluşturan varlık unsurlarına (kasa, mal, bina gibi varlık çeşitlerine) ait hesaplardır.

5.3.7. Pasif Hesaplar:

               Sermaye ve borçların izlendiği ve alacak kalanı veren hesaplardır. Bilançonun pasifini oluşturan unsurlara ait hesaplardır.[81]

5.4. HESAPLARIN İŞLEYİŞ KURALLARI:

               Bilanço temel denkleminde, varlıkların eşitliğin sol, kaynakların ise sağ yanında yer aldığı belirtilmişti. Bu eşitliğin konumuna uygun olarak varlıklardaki artış için ilgili varlık hesabı borçlanır (Hesabın sol yanına kaydedilir) . buna karşılık kaynaklardaki artış için ilgili kaynak hesabı alacaklanır (Hesabın sağ yanına kaydedilir). Bunun gibi sermayede artış sonucunu veren gelir doğması işleminde ilgili gelir hesabı alacaklanır. Sermayede azalış sonucunu veren gider doğması işleminde ise ilgili gider hesabı borçlanır.

5.4.1. Varlık Hesapları:

Varlık hesapları işletmenin sahip olduğu mevcutlar ile alacakların izlendiği hesaplardır. Bu hesaplarda ilk kayıt ilgili hesabın borcuna yapılır.

Varlıklarda, yani mevcut ve alacaklarda bir artış olması halinde, söz konusu mevcut veya alacağın izlendiği hesap borçlanır. Örneğin; mal alış işleminde mal mevcudu arttığından, mal hesabı borçlandırılır.

Mevcut ve alacaklarda azalış olması halinde söz konusu mevcut ve alacağın izlendiği hesap alacaklanır. Örneğin, bankadaki paranın bir kısmının çekilmesi işleminde bankadaki parada azalma olacağından bankalar hesabı alacaklandırılır.

Varlık hesaplarının işleyişine ilişkin kural şöylece özetlenebilir:

5.4.2. Kaynak Hesapları:

Kaynak hesapları, işletmenin sahip olduğu varlıkların sağlandığı öz ve yabancı kaynaklardaki değişimlerin izlendiği hesaplardır. Kaynaklarla ilgili hesaplara ilk kayıt, ilgili hesabın alacağına yazılır.

Kaynaklarda, yani öz sermaye ve borçlarda bir artış olması halinde, söz konusu öz sermaye veya borcun izlendiği hesap alacaklandırılır. Örneğin, borç senedi imzalandığında ödenecek senetliborçlar artacağından borç senedi hesabı alacaklandırılır.

Öz sermaye veya borçlarda bir azalma olması halinde söz konusu öz sermaye veya borcun izlendiği hesap borçlanır. Örneğin, işletmeye konulan sermayede bir azaltma yapıldığında sermaye hesabı borçlandırılır.

Kaynak hesaplarının işleyişine ilişkin kural şöylece özetlenebilir:[82]

Meseleyi daha açıklığa kavuşturmak amacı ile kasa hesabına ait bir misal verelim;

• 1.1982 tarihinde bir şahıs bir işletme açmış ve sermaye olarak 250.000 lira koymuştur. Burada şöyle bir soru soracağız, sermayedarın verdiği parayı kim aldı? Kasa aldı, şu halde kasa hesabına borç kaydetmek gerekir.
• 1.1982 tarihinde mal almak üzere kasadan 120.000 lira ödenmiştir. Bu parayı kim verdi? Kasa verdi, şu halde kasaya 120.000 lira alacak yazılmalıdır.
• 1.1982 tarihinde möble almak için 5.000 lira ödenmiştir. Parayı kim verdi? Kasa verdi, şu halde kasa hesabının alacak tarafına kaydedilecektir.
• 1.1982 tarihinde ticarethaneden mal alan bir şahıs malın bedeli olan 15.000 lirayı kasaya yatırmıştır. Parayı kim aldı? Kasa aldı, şu halde kasa hesabına borç kaydedilecektir.

Yukarıda vermiş olduğumuz örnekte “alan hesap borçlu, veren hesap alacaklı” kuralını yalnız kasa hesabı cephesinden ele almıştık. Halbuki her işlem biri borçlu diğeri alacaklı olmak üzere en az iki hesabı ilgilendirmektedir. Örneğin peşin para ile mal satılması halinde müesseden mal çıkar , karşılığında müesseseye para girer. Bu işlemin iki hesaba birden kaydı icap etmektedir. Parayı kasa aldığı için kasa hesabına borç, malı mal hesabı verdiği için mal hesabına alacak kaydetmek gerekir. Şu halde her işlemde bir girişe karşılık aynı değerde bir çıkış vardır, ve netice olarakbir hesap borçlu olduğu zaman aynı değerde başka bir hesap alacaklı olmaktadır.

Şimdi yukarıda verdiğimiz örneğin diğer hesaplarla olan ilgisini de tetkik edelim.

1 numaralı işlemde, bir şahsın kurduğu işletmeye 250.000 lira para yatırdığını ve bu parayı kasa almış olduğu için kasa hesabına borç kaydı yapılmış olduğunu görmüştük. Şimdi de işlemin diğer cephesini ele alalım. Parayı kim yatırdı? Sermayeder, şu halde aynı zamanda sermayedarın hesabına da alacak kaydı yazmak icap etmektedir.

2 numaralı işlemde, mal almak üzere 120.000 lira ödenmiş olduğu için bu kasanın alacağına kaydedildiğini görmüştük. Fakat bu parakasadan çıkarken diğer taraftan da ticarethaneye aynı değerde mal girişi olmuştur. Yani 120.000 liralık değeri kasa hesabı veriyor ve mal hesabı alıyor demektir. Şu halde 120.000 lirayı nasıl kasa hesabına alacak kaydetmişsek aynı zamanda mal hesabına da borç kaydetmemiz gerekmektedir.

4 numaralı işlemde ticarethaneden satılan mala karşılık kasaya 15.000 lira para girmiştir. Kısaca işletmeye para girmiş karşılığında mal çıkmıştır. Giren parayı kasa aldığından yukarıda kasa hesabına borç kaydetmiştik. Çıkan malı da mal hesabı vermiş olduğundan şimdi mal hesabına alacak yazmamız gerekir.

3 numaralı işlemde mobilya almak üzere kasadan 5.000 lira ödenmiş buna karşılık işletmeye aynı değerde mobilya girmiştir. Parayı kasa verdiğinden kasaya alacak yazılmıştır. Mobilyayı alan demirbaş hesabı olduğundan demirbaş hesabına da borç kaydı yapılacaktır.[83]

               5.5. BİLANÇO HESAPLARININ İŞLEYİŞİ:

               Mali nitelikli bir işlemin ilgili hesaba kaydında, hesabın hangi tarafının artışlar hangi tarafının azalışlar için kullanılacağının bilinmesi gerekir. Artış ve azalışların bir hesabın hangi tarafına yazılacağını (kaydedileceğini) o hesabın niteliği belli eder. Hesabın niteliğine de;

“VARLIKLAR = SERMAYE + BORÇLAR” bilanço eşitliği belirleyecektir.

Bilanço eşitliğinde, varlıklar eşitliğin sol tarafında, sermaye ve borçlar eşitliğin sağ tarafında yer aldığına göre;

• Varlıklardaki artış için ilgili varlık hesabı borçlandırılır, azalış için alacaklandırılır.
• Sermaye ve borçlardaki artış için sermaye ve borçlara ait hesaplar alacaklandırılır, azalış için borçlandırılır.

Varlıklar = Borçlar+ Sermaye (V=B+S) eşitliğinde yeralan hesapların borç ve alacak taraflarının kullanılması aşağıdaki gibi gösterilebilir.

Görüldüğü gibi varlıklar borçlar ve sermayeye ait hesaplar ile bilanço eşitliği dolayısıyla bilanço arasında doğal bir ilişki bulunmaktadır. Hesaplardaki artış ve azalışlar ile hesaplar ve bilanço arasındaki ilişki aşağıda sayısal örneklerle gösterilir.

İşlem 1: A işletmesi sahibinin sermaye olarak koyduğu 1.000.000.000 TL nakit para ile işe başlamıştır.

Bu işleme göre işletmenin bilanço eşitliği ve bunu ifade eden hesaplar şöyle olacaktır.

VARLIKLAR = SERMAYE

AKTİF = SERMAYE

Bilindiği gibi işletmeye tahsis edilen para , işletmenin varlığıdır ve kasa adı altında ifade edilir. İşletme sahiplerinin bu varlıklar üzerindeki haklarıda sermaye olarak adlandırılır. Kasa ve sermayeyi birer hesap olarak düşündüğümüzde bilanço eşitliğine paralel bir biçimde kasa hesabı ve sermaye hesabı ortaya çıkacaktır. İşletmeye para tahsis edildiği için kasada ve sermayede 1.000.000.000 TL artış olmuştur. Kayıt ilkesi gereğince aktif hesap olan kasa hesabı borçlandırılmış, pasif yapıda olan sermaye hesabı alacaklandırılmıştır. Hesap tutarlarının karşısındaki sayılar, işlem sayılarını göstermektedir.

İşlem 2: İşletme 100.000.000TL borç almıştır

VARLIKLAR=SERMAYE+BORÇLAR

AKTİF=PASİF

Bu işlemde hem aktif hemde pasif hesaplarda artış olmuştur. Bu artış nedeniyle aktif olan kasa hesabı borçlandırılmış pasif hesap olan borçlar hesabı alacaklandırılmıştır. İşlemlerin daha kolay anlaşılmasını sağlamak amacıyla, her işlem için hesapları simgeleyen “T” ler yeniden gösterilmektedir. Aslında her hesap bir kez açılır ve bütün işlemler sırasıyla hesaba yazılır.

               İşlem 3: İşletme 50.000.000 TL lık peşin mal satın almıştır.

Bu işlemde bir aktif hesapta (Kasa hesabında) azalma olurken diğer aktif hesapta (mal hesabında) artış olmuştur. Aktif hesaplarda azalma için alacaklandırma kaydı yapıldığından, 50.000.000 lira kasa hesabının alacağına yazılmıştır. Malda meydana gelen artış, mal hesabının borcuna yazılarak kaydedilmiştir. Çünkü aktif hesaplarda meydana gelen artış için ilgili hesabın borcuna kayıt yapılır.

İşlem 4: İşletme, yaptığı bir hizmet karşılığında 15.000.000 lira almıştır.

Bu işlem bir gelir sağlandığını gösterir. Görülen hizmet karşılığı elde edilen para varlıkları (aktifi) artırır. Varlıkların artması nedeniyle işletmenin öz sermayesi de artar. Bu nedenle kasa hesabı borçlandırılmış sermaye hesabı alacaklandırılmıştır.

İşlem5 : İşletmede çalışanlara ücret olarak 10.000.000 lira ödenmiştir.

Bu son işlem bir giderin meydana geldiğini göstermektedir. İşletmenin gelir sayabilmek için çalıştırdıkları kişilere ödediği 10.000.000 lira, aktifte bir azalmaya, yani işletmeden para çıkmasına yol açmıştır. Aktifdeki bu azalma işletmenin öz sermayesini azaltır. Çünkü işletme sahiplerinin varlıklar(aktifler) üzerindeki hakları azalmaktadır. Bu nedenle kasa hesabı alacaklandırılırken, sermaye hesabı borçlandırılmıştır.

Döneme ait işlemlerin yukarıdakilerden ibaret olduğunu kabul edelim.

Dönem sonunda hesaplarından yararlanarak bilanço düzenlenir.

Düzenlenen bilançoya bakıldığında bilançonun aktifini borç kalanı veren kasa ve mal; bilançonun pasifini alacak kalanı veren sermaye ve borçlar meydana getirmiştir. Dolayısıyla genel kural olarak; borç kalanı veren hesaplar bilançonun aktifini, alacak kalanı veren hesaplar bilançanun pasifini oluşturacaktır.[84]

5.6. SERMAYEDEKİ DEĞİŞMELERİN GELİR VE GİDER HESAPLARINDA İZLENMESİ:

Bütün işlemler, varlıklar,borçlar ve sermaye hesaplarına kaydedilerek izlenebilir. Yukarıdaki örnekte olduğu gibi işletmenin sermayesini artıran gelirler, sermaye hesabının alacağına, işletmenin sermayesini azaltan giderler sermaye hesabının borcuna yazılmıştır. İşletmenin öz sermayesini değiştiren(artıran, azaltan) çok sayıdaki işlem sadece sermaye hesabında izlenildiğinde, bu işlemlerin analiz ve gelir tablosunun hazırlanması kolay olmayacak, ayrıca sermaye tutarı sürekli değişeceğinden, sermayenin ilk tutarı ve bu tutarda meydana gelen değişmeler hakkında sağlıklı bilgi sahibi olunamaz.

Belirtilen nedenlerle işletmenin öz sermayesini etkileyen günlük işlemler için gelir (hasılat hesapları) ve gider hesapları diye adlandırılan sonuç hesapları kullanılır. Dolayısıyls sonuç hesapları, öz sermayedeki artış ve azalışları izlemekte kullanıldıklarından, sermaye hesabına paralel şekilde çalışır.

İşletme faaliyetlerine bağlı olarak bir gelir doğduğu zaman bu gelir sermayeyi artıracağından, ilgili gelir hesabının alacağına yazılır. Bir gider ortaya çıktığında ise, sermayede azalış olacağından bu gider ilgili gider hesabının borcuna yazılır.

Gelir yaratan işlemler uygun gelir hesaplarına kaydedilir. Örneğin ; faiz gelirleri hesabı, komisyon gelirleri hesabı, satışlar hesabı gibi gelir hesapları her zaman kalanı verirler. Dönem sonunda gelir hesaplarının toplamları yapılır, kalanları bulunur ve kalanlar gelir giderleri toplayaran “dönem karı veya zararı hesabı” na devredilir.

Gider işlemleri; genel yönetim giderleri hesabı, finansman giderleri hesabı gibi konusuna uygun adı taşıyan hesaplara kaydedilir. Gider hesapları daima borç kalanı verirler. Hesap döneminin sonunda bütün gider hesaplarının toplamları yapılır, kalanları bulunur ve kalanlar dönem karı ve ya zararı hesabına devredilir.

Dönem karı veya zararı hesabı işletmenin bir hesap dönemi içinde öz sermayesinde kar yada zarar şeklinde meydana gelen artış veya azalışın gösterildiği bir çizelgedir. Bu hesabın boş tarafı , hesap dönemi içinde meydana gelen bütün giderleri alacak tarafı ise bütün gelirleri gösterir.

Gelirler giderlerden daha fazla olduğunda, aradaki fark işletmenin net karını, giderlerin gelirlerden daha fazla olması halinde aradaki fark işletmenin zararını gösterir. [85]

5.7. HESAPLARIN SINIFLANDIRILMASI:

               İşletmede kullanılan hesaplar, muhasebenin temel mali tabloları olan bilanço ve gelir tablosunun oluşturulmasına yönelik olarak aşağıdaki gibi iki ana gruba ayrılır.

BİLANÇO HESAPLARI

• Varlık Hesapları

Borç hesapları

• Öz sermaye hesapları

• GELİR TABLOSU(SONUÇ) HESAPLARI

1. Gelir (Hasılat ) Hesapları
2. Gider Hesapları

Bilanço hesapları, görüldüğü gibi varlıkları, sermayeyi ve borçları yansıtan hesaplardır. Varlıklar = sermaye + borçlar şeklindeki bilanço eşitliğinin sol tarafına aktif , sağ tarafına pasif denildiği için varlık hesaplarına aktif hesaplar, borçlar ve sermaye hesaplarına da pasif hesaplar adı verilmektedir. İşletmenin faaliyeti sonucu ( kar veya zararı) oluşturan gelir ve giderler kendi adını taşıyan hesap gruplarında izlenir.

Hesaplar, yukarıdaki sınıflamanın yanında ayrıca mali nitelikli işlemlerin etkilerine bağlı olarak, kayıtlarının temel olup olmamasına göre de şu şekilde sınıflandırılabilir:

• Asli Hesaplar
• Düzenleyici Hesaplar
• Geçici Hesaplar
• Nazım Hesaplar

5.7.1. Asli Hesaplar:

               Asli hesaplar, varlıklar, borçlar ve sermaye unsurlarını örneğin kasa, mal, bina, alacaklar, borçlar gibi unsurlar ile gelir ve giderleri doğrudan doğruya ifade eden hesaplardır.

               5.7.2. Düzenleyici Hesaplar:

               Düzenleyici hesaplar asli hesapları etkileyen ve asli hesapların temsil ettiği aktif ve pasif değerlerin gerçek değerleriyle gösterilmesini sağlamak için kullanılan hesaplardır. Bunlar ;

• Aktifi düzenleyici hesaplar
• Pasifi düzenleyici hesaplar

olarak ikiye ayrılır.

Aktif değerlerden birinde düzenleme etkisi yaratmak amacı için kullanılacak hesap pasif nitelikli pasif değerlerden birinde düzenleme etkisi yaratmak amacı için kullanılacak hesap, aktif nitelikli olacaktır.

• Geçici Hesaplar:

Geçici hesaplar, tamamlanmayan işlemler ve belirli bir süre için veya bir konu için kullanılan hesaplardır.

• Nazım Hesaplar:

Nazım hesaplar, varlıklarda borçlarda ve sermayede artış veya azalış yaratmayan ancak işletme yönetimi ve diğer ilgililer tarafından bilinmesi ve izlenmesi gereken işlemlere ait hesaplardır. Bu hesaplar, bilançonun hem aktifinde hem de pasifinde aynı ad ile karşılıklı olarak yer alırlar.[86]

[wp_ad_camp_5]