4.İşletme 120.000.000 lira maliyetli malı kredili olarak 170.000.000liraya satmıştır.
Kasa + Bina + Mal + Alacaklar = Sermaye + Borçlar
850.000.000+2.500.000.000+130.000.000+170.000.000 = 3.550.000.000+100.000.000
Arda Boya İşletmesinin …..19–
AKTİF Tarihli Bilançosu PASİF
KASA 850.000.000 SERMAYE 3.550.000.000
BİNA 2.500.000.000 BORÇLAR 100.000.000
MAL 130.000.000
ALACAKLAR 170.000.000
AKTİF TOPLAMI 3.650.000.000 PASİF TOPLAMI 3.650.000.000
Bu işlem karlı bir satışı göstermektedir. Aktif bir unsur olan malda 120.000.000 lira tutarında azalma olurken, yine aktif bir unsur olan alacaklarda buna eşit olmayan 170.000.000 lira tutarında bir çoğalma olmuştur. Toplam aktiflerde çoğalma yaratan fark (50.000.000) işletme sahibinin hakkıdır. Dolayısıyla bu fark (kar) işletme sahibinin hakkını gösteren ve pasif unsur olan sermayeyi 50.000.000 lira artırmıştır. Sonuçta hem aktifte hemde pasifte aynı büyüklükte bir çoğalma olarak eşitlik bozulmamıştır.
5.Daha önce işletmeye kredi ile 100.000.000 lira değerinde mal satan İsmet İz İşletmesinin sahibi Onur arda ile anlaşarak 75.000.000 lira ile işletmeye ortak olmuş ve bu nedenle 100.000.000 liralıkalacağın 75.000.000 lirasını tahsil etmekten vazgeçmiştir.
Kasa + Bina + Mal + Alacaklar = Sermaye + Borçlar
850.000.000+2.500.000.000+130.000.000+170.000.000 = 3.625.000.000+25.000.000
Arda Boya İşletmesinin …..19–
AKTİF Tarihli Bilançosu PASİF
KASA 850.000.000 SERMAYE 3.625.000.000
BİNA 2.500.000.000 BORÇLAR 25.000.000
MAL 130.000.000
ALACAKLAR 170.000.000
AKTİF TOPLAMI 3.650.000.000 PASİF TOPLAMI 3.650.000.000
Bu işlem pasif unsurlardan sermaye ve borçlarda aynı büyüklükte, birinde 75.000.000 liralık artış yaratırken, diğerinde 75.000.000 liralık azalış yaratmış ve böylece eşitlik bozulmamıştır.
6 . İşletme 30.000.000 lira maliyetli malı peşin olarak 25.000.000 liraya satmıştır.
Kasa + Bina + Mal + Alacaklar = Sermaye + Borçlar
875.000.000+2.500.000.000+100.000.000+170.000.000 = 3.620.000.000+25.000.000
Arda Boya İşletmesinin …..19–
AKTİF Tarihli Bilançosu PASİF
KASA 875.000.000 SERMAYE 3.620.000.000
BİNA 2.500.000.000 BORÇLAR 25.000.000
MAL 100.000.000
ALACAKLAR 170.000.000
AKTİF TOPLAMI 3.645.000.000 PASİF TOPLAMI 3.645.000.000
Bu işlem zararlı bir satışı göstermektedir. Aktif bir unsur olan malda 30.000.000 lira tutarında azalma olurken, yine aktif bir unsur olan kasada buna eşit olmayan 25.000.000 değerinde bir çoğalma olmuştur. Toplam aktiflerde 5.000.000 lira tutarında azalma yaratan zarar, işletme sahibinin varlıklar üzerindeki hakkının 5.000.000 lira azalmasına neden olmuştur.
Arda Boya İşletmesinin dönem sonuna kadar yapmış olduğu işlemlerin sadece bunlar olduğunu işletmenin dönem sonu durumunu yukarıdaki son bilançodan yararlanarak şu şekilde belirleyebiliriz. İşletme sahibinin hakları sermayesinden başka faaliyetler elde edilen fakat işletme sahibine verilmeyip işletmede bırakılan karlara ve değer yükselmelerinin neden olduğu artışları da kapsaması durumunda “ÖZ SERMAYE” kavramı ile ifade edilir.
Bu durumda “Sermaye= Varlıklar- Borçlar” eşitliği aşağıdaki gibi yazılır.
ÖZ SERMAYE = VARLIKLAR – BORÇLAR
Dönem sonu öz sermaye 3.645.000.000 – 25.000.000 =3.620.000.000.
Dönem sonu öz sermaye ile dönem başı öz sermaye arasındaki fark bir işletmenin bir dönem boyu yapmış olduğu faaliyetlerin sonucunu gösterir.
Dönem Sonu Öz Sermaye – Dönem Başı Öz Sermaye = SONUÇ
Sonuç faaliyetlere göre dönem sonunda oluşan kar veya zarardır.
4.4 GELİR TABLOSU:
4.4.1 GELİR TABLOSUNUN TANIMI VE ŞEKLİ:
Gelir tablosu işletmenin belli bir dönemde elde ettiği tüm gelirler ile aynı dönemde katlandığı bütün maliyet ve giderlere ve bunların sonucunda işletmenin elde ettiği net karın veya dönem zararının brüt satışlardan başlayarak nasıl oluştuğunu gösteren bir tablodur.
Şekil 4.4.1: Gelir Tablosunun Şekli
4.4.2. BİLANÇONUN İÇERİĞİ:
İşletmenin faaliyetleri sonucunda istenen dönem sonu öz sermayesinin, dönem başı öz sermayesinde büyük olmasıdır. Ancak herzaman böyle olması mümkün olmaz; bazen dönem sonu öz sermayesi, dönem başındaki öz sermayeden küçük olur. Dolayısıyla faaliyetler sonucunda kar yada zarar oluşabilmektedir.
Kar, işletme sahipleri ve ortaklarının varlıklar üzerindeki haklarının (sermayenin artırılması dışında ) artışıdır. Buna göre kar, öz sermayenin artması zarar ise öz sermayenin azalması anlamındadır. Öz sermayedeki artış veya azalışların faaliyet sonuçlarından ileri gelmesi durumunda kar veya zarardan söz edilmektedir.
Kar veya zarar, işletmenin faaliyetleri sırasında sermayeyi arttırıcı ve azaltıcı (sermaye ilavesi veya sermaya azaltılması dışında) etkileri olan çok sayıdaki işlemin sonucudur. İşletmenin faaliyetleri sırasında yapılan ve sermayeyi arttırıcı etkisi olan işlemler “GELİR” ; sermayeyi azaltıcı olan işlemler “GİDER” olarak ifade edilir.
Gelir, genellikle varlık veya himet satışlarından ve faiz, kira gibi işlemlerden nakit para veya diğer varlıkların (aktiflerin) brüt tutarıdır. Diğer bir ifadeyle gelir, varlık veya hizmet satışlarından ve faiz, kira gibi işlemlerden sağlanan hasılattır.
Gider, gelir elde etmek amacıyla yapılan varlık (aktif) tükenmeleridir. Varlıklarda bir azalmayı ifade eder. Gelir ile gider arasındaki fark gelirler giderlerden fazla olduğunda kar, giderler gelirlerden fazla olduğunda zarar olarak adlandırılır. Bütün gelirler, giderler ve aralarındaki fark olan kar veya zarar bir arada ve kaynaklarına göre sınıflandırılmış bir şekilde gelir tablosunda gösterilir.
Gelirler ve giderler, gelir tablosunda ;
- Brüt satış karı ( veya zararı) bölümü,
- Faaliyet karı (veya zararı) bölümü,
- Dönem karı (veya zararı) bölümü
şeklinde kaynaklarına göre sınıflandırılmış olarak üç bölümde gösterilir.
Brüt satış karı bölümü işletmenin iş hacmini, bu iş hacminin getirdiği satış gelirlerini, satışlarından yapılan indirimleri ve satılan malların maliyetini gösterir. Net satış hasılatı ile satılan malların maliyeti arasındaki fark brüt satış karıdır. Ancak bu, her zaman satışların karlı olacağı anlamına gelmez, bazen satış zararının da olacağı düşünülmelidir.
Faaliyet karı bölümünde, işletmenin faaliyetlerini yerine getirilmesi için yapılması gerekli olan; araştırma ve geliştirme giderleri, pazarlama giderleri, genel yönetim giderleri ve buna benzer diğer faaliyet giderleri gösterilir. Bu bölümde yeralan giderler brüt satış karından çıkarılarak işletme faaliyetlerinin sonucu olan faaliyet karı bulunur. Eğer faaliyet giderleri satışlardan elde edilen kardan büyükse sonuçta faaliyet zararı ortaya çıkacaktır.
Net kar bölümünde işletmenin faaliyet sonucuna etki eden, ancak ana faaliyet konusu ile ilgili olmayan olağandışı gelir ve giderler, örneğin; önceki dönem gelir ve karları, önceki dönem gider ve zararlar, çalışmayan kısım gider ve zararları gibi unsurlar yeralır.[76]
- HESAPLAR:
5.1. HESABIN TANIMI:
Her gün bir çok kıymet hareketinin söz konusu olduğu, bir işletmede; bu işlemler nedeniyle bilançonun çeşitli kalemlerinde oluşan artış ve eksilişlerin, önceki bölümde yapıldığı biçimde, bir tablo üzerinde izlenmesinin pratik olmadığı, hatta işlemler arttıkça böyle bir uygulamanın olanaksız hale geleceği açıktır.[77]
Ticari işlemler sonucu işletmenin varlıklarında, borçlarında ve sermayesinde değişmeler olacaktır. Bundan önceki bölümlerde, ticari işlemlerin söz konusu etkilerinin temel muhasebe denklemi ve bilançolar yardımıyla nasıl izleneceği anlatılmıştır.
Teorik olarak, ticari işlemleri, her ticari işlemle birlikte yeni bir muhasebe denklemi veya yeni bir bilanço düzenleyerek takip etmek mümkündür. Bu gibi bir izah tarzı, çift taraflı kayıt tekniğinin daha kolay anlaşılması bakımından gereklidir. Ancak; bir günde dahi yüzlerce, hatta binlerce ticari işlemin ortaya çıktığı bir işletmede ticari işlemlerin her iki şekilde de takbi pratik olarak mümkün değildir. Bu nedenle muhasebede, ticari işelmlerin takibinde üçüncü ve daha rasyonel bir yolun bulunması zorunlu olmuştur. Muhasebede bu konuda gerekli imkanı hesaplar sağlamaktadır.
Hesap ticari işlemlerin uygun bir şekilde takibi yanında, bilgilerin sınıflandırılması görevini de yerine getirir. Başka bir ifade ile, hesapların her işlemin ilgili olduğu yerde toplanmasını sağlarlar. Mesala hesaplar yardımıyla, kasayı ilgilendiren işlemler bir yerde , malı ilgilendiren işlemler başka bir yerde toplanırlar.[78]
Bir faaliyet döneminde yapılan yüzlerce, binlerce, hatta milyonlarca işlemi bilançolarla izlemek, her işlemden sonra tekrar tekrar bilanço düzenlemek hemen hemen olanaksızdır. Bunun yanında işlemleri konularına göre dönem başından dönem sonuna kadar topluca görmek ve izlemekre zordur.
Bilançado yeralan unsurların konuları ve özelliklerine göre önce bir yerde ayırmak ve bunlarda meydana gelen artış ve azalışları ayrı ayrı çizelgelerde (formlarda) izlemek ve bunları daha sonra topluca bilançoya yansıtmak, yukarıda belirtilen sakıncaları ortadan kaldıracaktadır. Bilanço içeriğini oluşturan ve her bir unsurda (varlıklar, sermaye ve borçlar çeşidinde) dönem içindeki işlemler nedeniyle meydana gelen artış ve azalışların kaydedildiği çizelgeye hesap denir.
Bu tanıma göre adına hesap dediğimiz çizelge; varlıklar, borçlar ve sermaye unsurlarının herbirini, varsa başlangıç durumunu, işlemlerin meydana getirdiği artışı ve azalışı ayrı ayrı gösterecektir. Ayrıca çizelge şeklindeki hesapta artış ve azalışların yazılması (kaydedilmesi) yanında artış yada azalış işleminin hangi işlemde meydana geldiği, meydana geliş tarihi ve nedenide belirtilirse belirsizlik ortadan kalkar ve böylelikle olayları kontrol olanağı yaratılmış olur.[79]
5.2. HESABIN ŞEKLİ:
Bir hesabın sol yanına borçlu sağ yanına alacaklı taraf denir. Hesabın her iki yanında işlemin yapıldığı tarihin, işlmen niteliğinin ve para olarak ifadesinin kaydına ayrılmış sütunlar bulunur. Her hesabın hangi bilanço kalemine yada sonuç işlemine ayrılmış olduğunu gösteren bir adı bulunur. Örneğin, nakit hareketleri kasa hesabında, senetli alacaklar alacak senetleri hesabında izlenir.
Hesabın adı çizelgenin üzerine yazılır.
………………………………………..Hesabı
| Tarih | Açıklama | Tutar | Tarih | Açıklama | Tutar |
|
|
Şekil 5.2.1: Açık Şekil Hesap Tablosu
Yukarıdaki hesap şekline açık şekil denir.
Tarih ve açıklama sütunları hem borç hem alacak işlemi için kullanılan, borç ve alacak tutarlarını yazmak için iki ayrı sütunu bulunan hesap tipine de kapalı şekil denir. Tarih ve açıklama sütunları hem borç hem de alacak için kullanıldığından bu şekle ortak kolonlu şekil de denmektedir.
………………………………………..Hesabı
Tarih
AçıklamaTutar
KalanBorçAlacak
Şekil 5.2.2: Kapalı Şekil Hesap Tablosu
Muhasebe kitaplarında, muhasebe öğretimi sırasında yada uygulamada hesaplar arasındaki ilişkilerin belirtildiği şemalarda zamandan ve yerden tasarrruf elde etmek amacıyla hesaplar açık şeklin sadece üst ve orta çizgisinden oluşan aşagıdaki gibi bir T simgesi ile gösterilir.
Kasa Hesabı
Şekil 5.2.3: “ T ” Simgesi[80]
5.3. HESAPLARA İLŞKİN TERİMLER:
Hesaplar ile mali nitelikli işlemlerin hesaplara kaydedilmesi ve izlenmesine ilişkin şu terimler kullanılır:
5.3.1. Hesabın Borç ve Alacak Tarafları:
Hesabın (hesap çizelgesinin) sol tarafına “borç”, sağ tarafına “ alacak “ denir.
5.3.2. Borçlandırmak, Alacaklandırmak:
Hesaplar arasında ayrım yapmaksızın, herhangi bir hesabın sol tarafına (borç tarafına), kayıt yapma işlemine “hesabı borçlandırmak” ; sağ tarafına, (alacak tarafına), kayıt yapma işlemine “hesabı alacaklandırmak” denir.
5.3.3. Hesap Açmak:
Bir işlemin yarattığı etkiye göre ilgili hesabın borç yada alacak tarafına ilk kez yazılmasına hesap açmak denir.
5.3.4. Hesap Kalanı:
Bir hesabın borç ve alacak taraflarının toplamları arasındaki farka hesap kalanı denir. Borç tarafının toplamının alacak tarafının toplamından fazla olması durumunda “borç kalanından”, alacak tarafının toplamının borç tarafının toplamından fazla olması durumunda “alacak kalanı” ndan söz edilir.
5.3.5. Hesabın Kapalı Olması:
Hesap kalan vermez ise, yani borç ve alacak toplamları birbirine eşit olduğunda “hesap kapanmıştır” veya “hesap kapalıdır” şeklinde ifade edilir.
5.3.6. Aktif Hesaplar:
Varlıkların izlendiği ve borç kalanı veren hesaplardır. Bilançonun aktifini oluşturan varlık unsurlarına (kasa, mal, bina gibi varlık çeşitlerine) ait hesaplardır.
5.3.7. Pasif Hesaplar:
Sermaye ve borçların izlendiği ve alacak kalanı veren hesaplardır. Bilançonun pasifini oluşturan unsurlara ait hesaplardır.[81]
5.4. HESAPLARIN İŞLEYİŞ KURALLARI:
Bilanço temel denkleminde, varlıkların eşitliğin sol, kaynakların ise sağ yanında yer aldığı belirtilmişti. Bu eşitliğin konumuna uygun olarak varlıklardaki artış için ilgili varlık hesabı borçlanır (Hesabın sol yanına kaydedilir) . buna karşılık kaynaklardaki artış için ilgili kaynak hesabı alacaklanır (Hesabın sağ yanına kaydedilir). Bunun gibi sermayede artış sonucunu veren gelir doğması işleminde ilgili gelir hesabı alacaklanır. Sermayede azalış sonucunu veren gider doğması işleminde ise ilgili gider hesabı borçlanır.
5.4.1. Varlık Hesapları:
Varlık hesapları işletmenin sahip olduğu mevcutlar ile alacakların izlendiği hesaplardır. Bu hesaplarda ilk kayıt ilgili hesabın borcuna yapılır.
Varlıklarda, yani mevcut ve alacaklarda bir artış olması halinde, söz konusu mevcut veya alacağın izlendiği hesap borçlanır. Örneğin; mal alış işleminde mal mevcudu arttığından, mal hesabı borçlandırılır.
Mevcut ve alacaklarda azalış olması halinde söz konusu mevcut ve alacağın izlendiği hesap alacaklanır. Örneğin, bankadaki paranın bir kısmının çekilmesi işleminde bankadaki parada azalma olacağından bankalar hesabı alacaklandırılır.
Varlık hesaplarının işleyişine ilişkin kural şöylece özetlenebilir:
|
5.4.2. Kaynak Hesapları:
Kaynak hesapları, işletmenin sahip olduğu varlıkların sağlandığı öz ve yabancı kaynaklardaki değişimlerin izlendiği hesaplardır. Kaynaklarla ilgili hesaplara ilk kayıt, ilgili hesabın alacağına yazılır.
Kaynaklarda, yani öz sermaye ve borçlarda bir artış olması halinde, söz konusu öz sermaye veya borcun izlendiği hesap alacaklandırılır. Örneğin, borç senedi imzalandığında ödenecek senetliborçlar artacağından borç senedi hesabı alacaklandırılır.
Öz sermaye veya borçlarda bir azalma olması halinde söz konusu öz sermaye veya borcun izlendiği hesap borçlanır. Örneğin, işletmeye konulan sermayede bir azaltma yapıldığında sermaye hesabı borçlandırılır.
Kaynak hesaplarının işleyişine ilişkin kural şöylece özetlenebilir:[82]
|
Meseleyi daha açıklığa kavuşturmak amacı ile kasa hesabına ait bir misal verelim;
- 1.1982 tarihinde bir şahıs bir işletme açmış ve sermaye olarak 250.000 lira koymuştur. Burada şöyle bir soru soracağız, sermayedarın verdiği parayı kim aldı? Kasa aldı, şu halde kasa hesabına borç kaydetmek gerekir.
- 1.1982 tarihinde mal almak üzere kasadan 120.000 lira ödenmiştir. Bu parayı kim verdi? Kasa verdi, şu halde kasaya 120.000 lira alacak yazılmalıdır.
- 1.1982 tarihinde möble almak için 5.000 lira ödenmiştir. Parayı kim verdi? Kasa verdi, şu halde kasa hesabının alacak tarafına kaydedilecektir.
- 1.1982 tarihinde ticarethaneden mal alan bir şahıs malın bedeli olan 15.000 lirayı kasaya yatırmıştır. Parayı kim aldı? Kasa aldı, şu halde kasa hesabına borç kaydedilecektir.
| KASA HESABI |
BORÇ ALACAKTarihNoAçıklamaLiraTarihNoAçıklamaLira1.1.1982
15.1.19821
4Sermaye olarak yatırılan
Mal bedeli olarak tahsil olunan250.000
15.0005.1.1982
10.1.19822
3Mal bedeli olarak ödenen
Demirbaş bedeli olarak ödenen120.000
5.000
Yukarıda vermiş olduğumuz örnekte “alan hesap borçlu, veren hesap alacaklı” kuralını yalnız kasa hesabı cephesinden ele almıştık. Halbuki her işlem biri borçlu diğeri alacaklı olmak üzere en az iki hesabı ilgilendirmektedir. Örneğin peşin para ile mal satılması halinde müesseden mal çıkar , karşılığında müesseseye para girer. Bu işlemin iki hesaba birden kaydı icap etmektedir. Parayı kasa aldığı için kasa hesabına borç, malı mal hesabı verdiği için mal hesabına alacak kaydetmek gerekir. Şu halde her işlemde bir girişe karşılık aynı değerde bir çıkış vardır, ve netice olarakbir hesap borçlu olduğu zaman aynı değerde başka bir hesap alacaklı olmaktadır.
Şimdi yukarıda verdiğimiz örneğin diğer hesaplarla olan ilgisini de tetkik edelim.
1 numaralı işlemde, bir şahsın kurduğu işletmeye 250.000 lira para yatırdığını ve bu parayı kasa almış olduğu için kasa hesabına borç kaydı yapılmış olduğunu görmüştük. Şimdi de işlemin diğer cephesini ele alalım. Parayı kim yatırdı? Sermayeder, şu halde aynı zamanda sermayedarın hesabına da alacak kaydı yazmak icap etmektedir.
| SERMAYE HESABI |
BORÇ ALACAKTarihNoAçıklamaLiraTarihNoAçıklamaLira 1.1.19821
Kasaya yatırılan250.000
2 numaralı işlemde, mal almak üzere 120.000 lira ödenmiş olduğu için bu kasanın alacağına kaydedildiğini görmüştük. Fakat bu parakasadan çıkarken diğer taraftan da ticarethaneye aynı değerde mal girişi olmuştur. Yani 120.000 liralık değeri kasa hesabı veriyor ve mal hesabı alıyor demektir. Şu halde 120.000 lirayı nasıl kasa hesabına alacak kaydetmişsek aynı zamanda mal hesabına da borç kaydetmemiz gerekmektedir.
4 numaralı işlemde ticarethaneden satılan mala karşılık kasaya 15.000 lira para girmiştir. Kısaca işletmeye para girmiş karşılığında mal çıkmıştır. Giren parayı kasa aldığından yukarıda kasa hesabına borç kaydetmiştik. Çıkan malı da mal hesabı vermiş olduğundan şimdi mal hesabına alacak yazmamız gerekir.
| MAL HESABI |
BORÇ ALACAKTarihNoAçıklamaLiraTarihNoAçıklamaLira5.1.1982
2
Ahmet Toker’in Faturası
120.000
15.1.1982
4
Kemal Erdemin Faturası15.000
3 numaralı işlemde mobilya almak üzere kasadan 5.000 lira ödenmiş buna karşılık işletmeye aynı değerde mobilya girmiştir. Parayı kasa verdiğinden kasaya alacak yazılmıştır. Mobilyayı alan demirbaş hesabı olduğundan demirbaş hesabına da borç kaydı yapılacaktır.[83]
| DEMİRBAŞ HESABI |
BORÇ ALACAKTarihNoAçıklamaLiraTarihNoAçıklamaLira10.1.1982
3Arif Darcanın faturası5.000
5.5. BİLANÇO HESAPLARININ İŞLEYİŞİ:
Mali nitelikli bir işlemin ilgili hesaba kaydında, hesabın hangi tarafının artışlar hangi tarafının azalışlar için kullanılacağının bilinmesi gerekir. Artış ve azalışların bir hesabın hangi tarafına yazılacağını (kaydedileceğini) o hesabın niteliği belli eder. Hesabın niteliğine de;
“VARLIKLAR = SERMAYE + BORÇLAR” bilanço eşitliği belirleyecektir.
Bilanço eşitliğinde, varlıklar eşitliğin sol tarafında, sermaye ve borçlar eşitliğin sağ tarafında yer aldığına göre;
- Varlıklardaki artış için ilgili varlık hesabı borçlandırılır, azalış için alacaklandırılır.
- Sermaye ve borçlardaki artış için sermaye ve borçlara ait hesaplar alacaklandırılır, azalış için borçlandırılır.
Varlıklar = Borçlar+ Sermaye (V=B+S) eşitliğinde yeralan hesapların borç ve alacak taraflarının kullanılması aşağıdaki gibi gösterilebilir.
Görüldüğü gibi varlıklar borçlar ve sermayeye ait hesaplar ile bilanço eşitliği dolayısıyla bilanço arasında doğal bir ilişki bulunmaktadır. Hesaplardaki artış ve azalışlar ile hesaplar ve bilanço arasındaki ilişki aşağıda sayısal örneklerle gösterilir.
İşlem 1: A işletmesi sahibinin sermaye olarak koyduğu 1.000.000.000 TL nakit para ile işe başlamıştır.
Bu işleme göre işletmenin bilanço eşitliği ve bunu ifade eden hesaplar şöyle olacaktır.
VARLIKLAR = SERMAYE
AKTİF = SERMAYE
Bilindiği gibi işletmeye tahsis edilen para , işletmenin varlığıdır ve kasa adı altında ifade edilir. İşletme sahiplerinin bu varlıklar üzerindeki haklarıda sermaye olarak adlandırılır. Kasa ve sermayeyi birer hesap olarak düşündüğümüzde bilanço eşitliğine paralel bir biçimde kasa hesabı ve sermaye hesabı ortaya çıkacaktır. İşletmeye para tahsis edildiği için kasada ve sermayede 1.000.000.000 TL artış olmuştur. Kayıt ilkesi gereğince aktif hesap olan kasa hesabı borçlandırılmış, pasif yapıda olan sermaye hesabı alacaklandırılmıştır. Hesap tutarlarının karşısındaki sayılar, işlem sayılarını göstermektedir.
İşlem 2: İşletme 100.000.000TL borç almıştır
VARLIKLAR=SERMAYE+BORÇLAR
AKTİF=PASİF
Bu işlemde hem aktif hemde pasif hesaplarda artış olmuştur. Bu artış nedeniyle aktif olan kasa hesabı borçlandırılmış pasif hesap olan borçlar hesabı alacaklandırılmıştır. İşlemlerin daha kolay anlaşılmasını sağlamak amacıyla, her işlem için hesapları simgeleyen “T” ler yeniden gösterilmektedir. Aslında her hesap bir kez açılır ve bütün işlemler sırasıyla hesaba yazılır.
İşlem 3: İşletme 50.000.000 TL lık peşin mal satın almıştır.
Bu işlemde bir aktif hesapta (Kasa hesabında) azalma olurken diğer aktif hesapta (mal hesabında) artış olmuştur. Aktif hesaplarda azalma için alacaklandırma kaydı yapıldığından, 50.000.000 lira kasa hesabının alacağına yazılmıştır. Malda meydana gelen artış, mal hesabının borcuna yazılarak kaydedilmiştir. Çünkü aktif hesaplarda meydana gelen artış için ilgili hesabın borcuna kayıt yapılır.
İşlem 4: İşletme, yaptığı bir hizmet karşılığında 15.000.000 lira almıştır.
Bu işlem bir gelir sağlandığını gösterir. Görülen hizmet karşılığı elde edilen para varlıkları (aktifi) artırır. Varlıkların artması nedeniyle işletmenin öz sermayesi de artar. Bu nedenle kasa hesabı borçlandırılmış sermaye hesabı alacaklandırılmıştır.
İşlem5 : İşletmede çalışanlara ücret olarak 10.000.000 lira ödenmiştir.
Bu son işlem bir giderin meydana geldiğini göstermektedir. İşletmenin gelir sayabilmek için çalıştırdıkları kişilere ödediği 10.000.000 lira, aktifte bir azalmaya, yani işletmeden para çıkmasına yol açmıştır. Aktifdeki bu azalma işletmenin öz sermayesini azaltır. Çünkü işletme sahiplerinin varlıklar(aktifler) üzerindeki hakları azalmaktadır. Bu nedenle kasa hesabı alacaklandırılırken, sermaye hesabı borçlandırılmıştır.
Döneme ait işlemlerin yukarıdakilerden ibaret olduğunu kabul edelim.
Dönem sonunda hesaplarından yararlanarak bilanço düzenlenir.
| Kasa Hesabı | + | Mal Hesabı | = | Sermaye Hesabı | + | Borçlar Hesabı |
| 1.115.000.000 | 50.000.000 | 1.015.000.000 | 100.000.000 | |||
| 60.000.000 | – | 10.000.000 | – | |||
| – | – | – | – | |||
| 1.055.000.000 | 50.000.000 | 1.005.000.000 | 100.000.000 |
Düzenlenen bilançoya bakıldığında bilançonun aktifini borç kalanı veren kasa ve mal; bilançonun pasifini alacak kalanı veren sermaye ve borçlar meydana getirmiştir. Dolayısıyla genel kural olarak; borç kalanı veren hesaplar bilançonun aktifini, alacak kalanı veren hesaplar bilançanun pasifini oluşturacaktır.[84]
5.6. SERMAYEDEKİ DEĞİŞMELERİN GELİR VE GİDER HESAPLARINDA İZLENMESİ:
Bütün işlemler, varlıklar,borçlar ve sermaye hesaplarına kaydedilerek izlenebilir. Yukarıdaki örnekte olduğu gibi işletmenin sermayesini artıran gelirler, sermaye hesabının alacağına, işletmenin sermayesini azaltan giderler sermaye hesabının borcuna yazılmıştır. İşletmenin öz sermayesini değiştiren(artıran, azaltan) çok sayıdaki işlem sadece sermaye hesabında izlenildiğinde, bu işlemlerin analiz ve gelir tablosunun hazırlanması kolay olmayacak, ayrıca sermaye tutarı sürekli değişeceğinden, sermayenin ilk tutarı ve bu tutarda meydana gelen değişmeler hakkında sağlıklı bilgi sahibi olunamaz.
Belirtilen nedenlerle işletmenin öz sermayesini etkileyen günlük işlemler için gelir (hasılat hesapları) ve gider hesapları diye adlandırılan sonuç hesapları kullanılır. Dolayısıyls sonuç hesapları, öz sermayedeki artış ve azalışları izlemekte kullanıldıklarından, sermaye hesabına paralel şekilde çalışır.
İşletme faaliyetlerine bağlı olarak bir gelir doğduğu zaman bu gelir sermayeyi artıracağından, ilgili gelir hesabının alacağına yazılır. Bir gider ortaya çıktığında ise, sermayede azalış olacağından bu gider ilgili gider hesabının borcuna yazılır.
Gelir yaratan işlemler uygun gelir hesaplarına kaydedilir. Örneğin ; faiz gelirleri hesabı, komisyon gelirleri hesabı, satışlar hesabı gibi gelir hesapları her zaman kalanı verirler. Dönem sonunda gelir hesaplarının toplamları yapılır, kalanları bulunur ve kalanlar gelir giderleri toplayaran “dönem karı veya zararı hesabı” na devredilir.
Gider işlemleri; genel yönetim giderleri hesabı, finansman giderleri hesabı gibi konusuna uygun adı taşıyan hesaplara kaydedilir. Gider hesapları daima borç kalanı verirler. Hesap döneminin sonunda bütün gider hesaplarının toplamları yapılır, kalanları bulunur ve kalanlar dönem karı ve ya zararı hesabına devredilir.
Dönem karı veya zararı hesabı işletmenin bir hesap dönemi içinde öz sermayesinde kar yada zarar şeklinde meydana gelen artış veya azalışın gösterildiği bir çizelgedir. Bu hesabın boş tarafı , hesap dönemi içinde meydana gelen bütün giderleri alacak tarafı ise bütün gelirleri gösterir.
Gelirler giderlerden daha fazla olduğunda, aradaki fark işletmenin net karını, giderlerin gelirlerden daha fazla olması halinde aradaki fark işletmenin zararını gösterir. [85]
5.7. HESAPLARIN SINIFLANDIRILMASI:
İşletmede kullanılan hesaplar, muhasebenin temel mali tabloları olan bilanço ve gelir tablosunun oluşturulmasına yönelik olarak aşağıdaki gibi iki ana gruba ayrılır.
|
BİLANÇO HESAPLARI
- Varlık Hesapları
|
Borç hesapları
- Öz sermaye hesapları
- GELİR TABLOSU(SONUÇ) HESAPLARI
- Gelir (Hasılat ) Hesapları
- Gider Hesapları
Bilanço hesapları, görüldüğü gibi varlıkları, sermayeyi ve borçları yansıtan hesaplardır. Varlıklar = sermaye + borçlar şeklindeki bilanço eşitliğinin sol tarafına aktif , sağ tarafına pasif denildiği için varlık hesaplarına aktif hesaplar, borçlar ve sermaye hesaplarına da pasif hesaplar adı verilmektedir. İşletmenin faaliyeti sonucu ( kar veya zararı) oluşturan gelir ve giderler kendi adını taşıyan hesap gruplarında izlenir.
Hesaplar, yukarıdaki sınıflamanın yanında ayrıca mali nitelikli işlemlerin etkilerine bağlı olarak, kayıtlarının temel olup olmamasına göre de şu şekilde sınıflandırılabilir:
- Asli Hesaplar
- Düzenleyici Hesaplar
- Geçici Hesaplar
- Nazım Hesaplar
5.7.1. Asli Hesaplar:
Asli hesaplar, varlıklar, borçlar ve sermaye unsurlarını örneğin kasa, mal, bina, alacaklar, borçlar gibi unsurlar ile gelir ve giderleri doğrudan doğruya ifade eden hesaplardır.
5.7.2. Düzenleyici Hesaplar:
Düzenleyici hesaplar asli hesapları etkileyen ve asli hesapların temsil ettiği aktif ve pasif değerlerin gerçek değerleriyle gösterilmesini sağlamak için kullanılan hesaplardır. Bunlar ;
- Aktifi düzenleyici hesaplar
- Pasifi düzenleyici hesaplar
olarak ikiye ayrılır.
Aktif değerlerden birinde düzenleme etkisi yaratmak amacı için kullanılacak hesap pasif nitelikli pasif değerlerden birinde düzenleme etkisi yaratmak amacı için kullanılacak hesap, aktif nitelikli olacaktır.
- Geçici Hesaplar:
Geçici hesaplar, tamamlanmayan işlemler ve belirli bir süre için veya bir konu için kullanılan hesaplardır.
- Nazım Hesaplar:
Nazım hesaplar, varlıklarda borçlarda ve sermayede artış veya azalış yaratmayan ancak işletme yönetimi ve diğer ilgililer tarafından bilinmesi ve izlenmesi gereken işlemlere ait hesaplardır. Bu hesaplar, bilançonun hem aktifinde hem de pasifinde aynı ad ile karşılıklı olarak yer alırlar.[86]
KAYNAKÇA
- ARIKAN, Türkan, Muhasebe Teknik I , Der Yayınları, İstanbul, 1982
- ARKUN , Osman F.; ÖCAL, Fikret, Yönetim Muhasebesi Ders Notları, Beyazıt İktisadi ve Tic. İlimler Yüksek Okulu Yayın ve Yardım Derneği Yayınları No: 31, İstanbul, 1975
- ATAMAN, Ümit, Muhasebede Dönem Sonu İşlemleri, 5. Baskı, M.Ü. Nihad Sayar Yayın ve Yardım Vakfı Yayınları, İstanbul, 1989
- BURNS, Thomas J. ; HENDRICKSON , Harvey S. , The Accounting Primer : An Introduction to Financial Accounting, McGraw-Hill, New York, 1972
- CEMALCILAR, Özgül; ERDOĞAN, Nurten , Genel Muhasebe, 4. Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım AŞ., İstanbul, 1997
- CEMALCILAR, Özgül; ÖNCE, Saime, Muhasebenin Kuramsal Yapısı , Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 1999
- DIAMOND , Michael A.; HANSEN, Don R. ; MURPHY, David S., Financial and Management Accounting, South- Western Publishing Co., Cincinnati, Ohio : South-Western, c1994
- ERKURAL, Kenan, Muhasebe Prensipler ve Uygulama, Baskı, M.Ü. Nihad SAYAR Yayın ve Yardım Vakfı Yayınları , İstanbul, 1988
- GÜCENME, Ümit, Mali Tablolar Analizi, Marmara Yayınevi, Bursa, 2000
- HERMANSON, Roger H.; SALMONSON, James Don Edwards R.F., Accounting Principles, Business Publications, Plano, Texas, 1987
- HORNGREN, Charles T. ; HARRISON, Walter T., Accounting, Annotations by Betsy Willis and Becky Jones , Englewood Cliffs, N.J. , Prentice Hall, c1992
- KÜÇÜKSAVAŞ, Nihat, Genel Muhasebe, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum, 1984
- KÜÇÜKSAVAŞ,Nihat, Genel Muhasebe İlkeler ve Uygulaması, 7. baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım AŞ., İstanbul, 1998
- LALİK, Ömer, Finansal Muhasebe, AİTİA Muhasebe Yüksekokulu Yayınları, Ankara,1982
- LARSON, Kermit D.; MILLER Paul B. W., Fundamental Accounting Principles, 13th Edition, Homewood, Irwin
- NEEDLES, Belverd E.; ANDERSON, Henry R.; CALDWELL, James C., Principles of Accounting, Houghton Mifflin Co., Boston, c1993
- ÖZASLAN, İsmail, Muhasebenin Esasları, İstanbul İktisadi veTic. İlimler Akademisi Yayınları-51, İstanbul, 1970
- SEVİLENGÜL,Orhan, Genel Muhasebe, 5.Baskı, Gazi Büro Kitabevi, Ankara,1996
- SÜRMELİ, Fevzi; BENLİGİRAY, Yılmaz, Genel Muhasebe, 4. Baskı, Anadolu Üniversitesi Yayınları , Eskişehir,1998
- WEYGANDT, Jerry J. ; KIESO, Donald E.; KELL, Walter G., Accounting Principles, Wiley, New York, c1993
[1] CEMALCILAR, Özgül; ERDOĞAN, Nurten , Genel Muhasebe, 4. Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım AŞ., İstanbul, 1997, s. 5
[2] a.g.e., s. 5
[3] a.g.e., s. 6
[4] a.g.e., s. 6
[5] a.g.e., s. 6
[6] a.g.e., s. 6
[7] ÖZASLAN, İsmail, Muhasebenin Esasları, İstanbul İktisadi veTic. İlimler Akademisi Yayınları-51, İstanbul, 1970, s. 18-19
[8] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s. 6-7
[9] a.g.e., s. 8
[10] DIAMOND , Michael A.; HANSEN, Don R. ; MURPHY, David S., Financial and Management Accounting, South- Western Publishing Co., Cincinnati, Ohio : South-Western, c1994, s. 4
[11] LARSON, Kermit D.; MILLER Paul B. W., Fundamental Accounting Principles, 13th Edition, Homewood, Irwin , s.10
[12] WEYGANDT, Jerry J. ; KIESO, Donald E.; KELL, Walter G., Accounting Principles, Wiley, New York, c1993, s. 2-3
[13] http://pekiyi.8m.com/muh.html
[14] BURNS, Thomas J. ; HENDRICKSON , Harvey S. , The Accounting Primer : An Introduction to Financial Accounting, McGraw-Hill, New York, 1972, s.5
[15] ÖZASLAN, a.g.e., s.20
[16] HORNGREN, Charles T. ; HARRISON, Walter T., Accounting, Annotations by Betsy Willis and Becky Jones , Englewood Cliffs, N.J. , Prentice Hall, c1992, s.3
[17] ÖZASLAN, a.g.e., s.21-22
[18] CEMALCILAR; ERDOĞAN ; a.g.e., s. 9-10
[19] a.g.e., s. 12-13
[20] a.g.e., s. 13
[21] a.g.e., s. 13
[22] ÖZASLAN, a.g.e., s.22-23
[23] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s. 15
[24] ARKUN , Osman F.; ÖCAL, Fikret, Yönetim Muhasebesi Ders Notları, Beyazıt İktisadi ve Tic. İlimler Yüksek Okulu Yayın ve Yardım Derneği Yayınları No: 31, İstanbul, 1975, s.8
[25] NEEDLES, Belverd E.; ANDERSON, Henry R.; CALDWELL, James C., Principles of Accounting, Houghton Mifflin Co., Boston, c1993, s.9
[26] CEMALCILAR; ERDOĞAN , a.g.e., s. 15
[27] LARSON; MİLLER, a.g.e, s.13
[28] ARIKAN, Türkan, Muhasebe Teknik I , Der Yayınları, İstanbul, 1982, s.215
[29] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s427-428
[30] CEMALCILAR, Özgül; ÖNCE, Saime, Muhasebenin Kuramsal Yapısı , Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 1999, s.38-39
[31] a.g.e., s.40-41
[32] SÜRMELİ, Fevzi; BENLİGİRAY, Yılmaz, Genel Muhasebe, 4. Baskı, Anadolu Üniversitesi Yayınları , Eskişehir,1998, s.104
[33] a.g.e., s.43
[34] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s429
[35] LALİK, Ömer, Finansal Muhasebe, AİTİA Muhasebe Yüksekokulu Yayınları, Ankara,1982, s.22
[36] KÜÇÜKSAVAŞ, Nihat, Genel Muhasebe, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum, 1984, s.6
[37] CEMALCILAR, ÖNCE, a.g.e., s.44
[38] CEMALCILAR, ERDOĞAN, a.g.e., s.429-430
[39] ATAMAN, Ümit, Muhasebede Dönem Sonu İşlemleri, 5. Baskı, M.Ü. Nihad Sayar Yayın ve Yardım Vakfı Yayınları, İstanbul, 1989, s.4-5
[40] CEMALCILAR, ÖNCE, a.g.e., s.49
[41] LALİK, a.g.e., s.25
[42] CEMALCILAR, ÖNCE, a.g.e., s.49-50
[43] a.g.e., s.50-52
[44] a.g.e., s.52
[45] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s.432
[46] CEMALCILAR, ÖNCE, a.g.e., s.53-54
[47] SEVİLENGÜL,Orhan, Genel Muhasebe, 5.Baskı, Gazi Büro Kitabevi, Ankara,1996, s.24-25
[48] CEMALCILAR, ÖNCE, a.g.e., s.56
[49] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.26
[50] CEMALCILAR, ÖNCE, a.g.e., s.56
[51] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.25-26
[52] CEMALCILAR; ÖNCE, a.g.e., s.58
[53] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.25
[54] ARIKAN, a.g.e., s.218
[55] LALİK, a.g.e., s.29
[56] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.26
[57] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s.433-434
[58] a.g.e., s.434
[59] CEMALCILAR; ÖNCE, a.g.e., s.62
[60] KÜÇÜKSAVAŞ, Nihat, Genel Muhasebe İlkeler ve Uygulaması, 7. baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım AŞ.,
İstanbul, 1998, s.16
[61] HERMANSON, Roger H.; SALMONSON, James Don Edwards R.F., Accounting Principles, Business Publications, Plano, Texas, 1987, s.13
[62] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s. 435
[63] KÜÇÜKSAVAŞ, a.g.e., s. 16
[64] CEMALCILAR; ERDOĞAN , a.g.e., s. 435
[65] KÜÇÜKSAVAŞ, a.g.e., s. 16-17
[66] a.g.e., s. 17-20
[67] SÜRMELİ; BENLİGİRAY, a.g.e., s.15
[68] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.35
[69] ÖZASLAN, a.g.e., s.25
[70] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.35
[71] SÜRMELİ; BENLİGİRAY, a.g.e., s.16-17
[72] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s.19
[73] GÜCENME, Ümit, Mali Tablolar Analizi, Marmara Yayınevi, Bursa, 2000, s.29-33
[74] CEMALCILAR; ERDOĞAN, a.g.e., s.20
[75] SÜRMEİ ;BENLİGİRAY,a.g.e., s 19-21
[76] a.g.e., s.21-26
[77] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.45
[78] KÜÇÜKSAVAŞ, a.g.e., s.65-66
[79] SÜRMELİ; BENLİGİRAY, a.g.e., s.36
[80] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.46-47
[81] SÜRMELİ; BENLİGİRAY, a.g.e., s.37
[82] SEVİLENGÜL, a.g.e., s.50
[83] ERKURAL, Kenan, Muhasebe Prensipler ve Uygulama, 9. Baskı, M.Ü. Nihad SAYAR Yayın ve Yardım Vakfı Yayınları , İstanbul, 1988, s.9-12
[84] SÜRMELİ; BENLİGİRAY, a.g.e., s.38-41
[85] a.g.e, s.42-43
[86] a.g.e., s.43-44