YER YUVARLAĞININ YAPISI
• Yeryuvarlağı; yerkabuğu, manto ve çekirdekten oluşur.
1. Yer Kabuğu (Litosfer/Taşküre)
• Canlı yaşamını en fazla etkileyen katmandır.
a. Sial (Silisyum-alüminyum)
• Kıtasal veya granit kabuk ta denir.
• Yoğunluğu 2,7 gr/cm³, kalınlığı 30-50 km’dir.
• Kıta ve dağların altında kalın, okyanusların altında incedir veya ortadan kalkmıştır.
• Sismik S dalgalarının hızı 2,5 km/sn, P dalgalarının hızı 6,5 km/sn’dir.
b. Sima (Silisyum-magnezyum)
• Bazalt veya okyanusal kabuk ta denir.
• Yoğunluğu 3 gr/cm³, kalınlığı 5-10 km’dir.
• Sismik S dalgalarının hızı 3,4 km/sn, P dalgalarının hızı 8,1 km/sn’dir.
2. Manto (Plastik sima/ nifesima/ geoplazma)
• Litosferden ”Mohorovivic süreksizliği” ile ayrılır.
• Üst tarafının yarı akışkan plastik olmasından dolayı kıta hareketleri, depremler ve
volkanizmanın yaşanmasına neden olur. (konveksiyonel hareketler)
• Yer hacminin %70’ini kaplar.
• Sıcaklığı 1000 ºC’yi aşar.
• Demir ve magnezyum eriyik halde bulunur.
3. Çekirdek
• Yerin en yoğun ve en sıcak katmanıdır.
• İç çekirdek: yüksek basınçtan dolayı sert ve kristalimsi yapıya sahiptir.
• Dış çekirdek: Nikel ve demirden oluşur. (NİFE) kıvamlı bir yapıdadır.
KAYAÇLAR
Mineral: Kayaçların yapısını oluşturan, belirli bir bileşime sahip organik veya inorganik özellikteki katı
bileşiklerdir.
• Kayaçların bünyelerinde yer alan mineraller, kayaçların sertlik derecelerinde etkilidirler.
•
1. VOLKANİK (PÜSKÜRÜK) KAYAÇLAR
a) İç Püskürük (intrüzif/plütonik) Kayaçlar:
• Mağmanın yerin derinliklerinde yavaş yavaş soğumasıyla oluşurlar.
• Renkleri açıktır. (yavaş soğudukları için)
• İri taneli ve genelde sert yapıya sahiptirler.
• Granit, siyenit, diorit, gabro
Not: Granitler dış kuvvetlerin etkisiyle fiziksel ve kimyasal aşınmaya uğrarlar.
Bunun sonucunda bloklar halinde ve yuvarlaklaştırılmış taşlardan oluşan bir arazi
ortaya çıkar. Buna ‘tor topoğrafyası’ denir. (İskoçya’nın kuzeyinde ve Uludağ’da
rastlanır.)
b) Dış Püskürük (ekstrüzif) Kayaçlar:
• Yeryüzüne çıkan ve ani soğumaya maruz kalan magmanın katılaşmasıyla oluşur.
• Koyu renkli, ince kristallidir.
• Bazalt, andezit, volkan camı (obsidiyen), tüf
Not: Yeryüzünde en fazla bulunan volkanik kayaç bazalttır.
2. TORTUL (SEDİMANTER) KAYAÇLAR
• Yeryüzünde en fazla bulunan kayaçlardır.
• Sıcak iklim şartlarında buharlaşma sonucu yüzeye çıkan tortulların oluşturrduğu kayaç topluluklarına
‘evaporit çökeller’ denilmektedir.
• Bunun dışındaki tortulların yüzeye çıkması orojenez ile gerçekleşir.
a) Fiziksel Tortul Kayaçlar:
• Konglomera (çakıltaşı)
Kumtaşı (gre)
• Kiltaşı
• Marn
b) Kimyasal Tortul Kayaçlar:
• Kalker (kireçtaşı)
• Dolomit
• Jips (alçıtaşı)
• Traverten
• Sarkıt, dikit, sütun, damlataş
• Kaya tuzu
• Anhidrit
c) Organik Tortul Kayaçlar:
• Taşkömürü
• Linyit
• Turba
• Antrasit
• Asfaltit
• Petrol
• Tebeşir
• Mercan kalkeri
3. BAŞKALAŞIM (METAMORFİK) KAYAÇLAR
• Fosil barındırmazlar.
• Kristalli yapı gösterirler.
• Tabakalaşma görülmez.
• Başlıca metamorfizma çeşitleri: Kontakt, katalistik (dislokasyon), bölgesel dinamo-termal, bölgesel
örtülü-gömülü
• Kalker → Mermer
• Granit → Gnays
• Kum taşı → Kuvarsit
• Kömür → Elmas
• Kiltaşı → Şist
• Mil taşı → Sleyt
• Tüf → Sillit
ÖABT COĞRAFYA DERS NOTLARI-2
JEOLOJİK DEVİRLER
İlkel Zaman
(Prekambriyen) –
• Kıta çekirdekleri (Grönland, Sibirya, Kuzeydoğu Kanada,
Arap Yarımadası)
• Sularda eski canlı türleri
1. Jeolojik Zaman
(Paleozoik)
Kambriyen
Siluriyen
Devoniyen
Karbonifer
Permiyen
• Karalar üzerinde canlı hayatı
• Şiddetli kıvrım hareketleri ve volkanizma (Hersinya ve
Kaledonya Kıvrımları)
• Taş kömürü yatakları
2. Jeolojik Zaman
(Mesozoik)
Trias
Jura
Kretase
• Kıtaların ayrılmaya başlaması
• Tetis Denizi tabanında tortullar
• Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları
• Dinazorların ortaya çıkışı
• Alp orojenezine hazırlık dönemi
3. Jeolojik Zaman
(Tersiyer/Neozoik))
Paleosen
Eosen
Oligosen
Miosen
Pliosen
• Alp-Himalaya Dağ Kuşağı
• Atlas ve Hint okyanuslarının oluşumu
• Şiddetli yer hareketleri ve volkanizma
• Kıtaların bugünkü görünümünü alması
• Linyit, petrol, tuz, bor yatakları
4. Jeolojik Zaman
(Kuaterner/Antropozoik)
Pleistosen
Holosen
• Buzul çağları (Günz, Mindel, Riss, Würm)
• Günümüzdeki iklim koşulları
• Egeid karasının çökmesi
• Ege Denizi, İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşumu
• İlk insanların ve uygarlıkların ortaya çıkışı
NOT:
Jeolojik devirler belirlenirken yaş tayini yapılır. Bunun için karbon 14 ve uranyum
238 yöntemi uygulanır.
LEVHA TEKTONİĞİ
• İlk kez 1912’de Alfred Wegener tarafından ortaya atılan Kıtaların Kayması Teorisi’ne göre
kıtaların yer değiştirdiği fikri ortaya atıldı.
• Bu teoriye göre; başlangıçta yer kabuğu tek parçaydı. Pangea adı verilen bu kütle kırılarak
birbirinden ayrılmaya başladı. Bu sırada oluşan çukurlara suların dolmasıyla okyanuslar ve denizler
oluştu.
• 1950’li yıllarda bu kuram daha kapsamlı olarak Levha Tektoniği Kuramı ile tekrar gündeme gelmiştir
1-Kıta – Kıta Çarpışması:
İki kıta birbirine doğru hareket ederse sonunda birbiriyle çarpışarak kenetlenirler. Bu olay sonucunda kıvrım
dağları oluşur. Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar bu şekilde oluşmuştur.
2-Kıta – Okyanus Çarpışması:
Okyanusal kabul ile kıtasal kabuk çarpışırsa daha ağır olan okyanusal kabuk mantonun içine doğru dalar.
Dalma batma alanlarında derin okyanus çukurlukları ile volkanik dağlar görülür. Amerika’nın batı kıyıları
örnek gösterilebilir.
3-Okyanus – Okyanus Çarpışması:
İki okyanusal kabuğun çarpışması ile oluşur. Bu durum sonucu magma yüzeye ulaşır ve yastık lavlarını
oluşturur. Bu lavlar hızla soğur ve zamanla birikerek volkanik adaları ve bunların birleşmesi ile ada yaylarını
oluşturur. Japonya, Filipinler ve Hawaii adaları örnek verilebilir.
4-Uzaklaşan Levhalar:
Üst mantodaki konveksiyonel akımlar kıtanın ortasında ortaya çıktıysa kıta zamanla ikiye bölünmeye başlar.
Atlas okyanusunun ortasında magmanın oluşturduğu büyük bir sırt ve faylar vardır. Atlas Okyanusu ve
Afrika’da Rift Valley (Çatlak Vadisi)
DEPREM, VOLKANİZMA ve SICAK SU KAYNAKLARININ DAĞILIŞI
DEPREM KUŞAKLARI
1- PASİFİK DEPREM KUŞAĞI
• Dünya’daki depremlerin %80’i bu kuşakta görülür.
• Kuzey ve Güney Amerika’nın batı kıyıları, Japonya ve Yeni Zelanda’yı kapsar.
2- ALP-HİMALAYA DEPREM KUŞAĞI
• Dünya’daki depremlerin %17’sinin meydana geldiği kuşaktır.
• Avrupa’nın güneyinden başlayıp Himalayalara kadar uzanır.
ÖABT COĞRAFYA DERS NOTLARI-2
VOLKANİK FAALİYETLER
• Levhaların birbirinden uzaklaşmasıyla mağma bu alanlardan yüzeye çıkar.
(Orta Atlantik Sırtı)
• Karasal levhaların birbirinden ayrılmasıyla mağma yüzeye çıkar.
(Afrika’nın doğusundaki Büyük Çöküntü Hendeği)
• Levhaların çarpıştığı dalma batma zonlarında mağma yüzeye çıkarak volkan dağlarını oluşturur.
ŞEKİLLERİNE GÖRE YANARDAĞ TİPLERİ
1.KALKAN VOLKANLAR
• Lavların akıcılığı fazla (bazik karakterli) ise yükseltisi az olan yayvan görünüşlü volkan
konisi oluşur. Bunlara kalkan veya plato volkanlar denir.
ör: Karacadağ volkan dağı (Diyarbakır)
2.TABAKALI VOLKANLAR
• Mağmadan gelen malzemenin asit karakterli ve yoğun lavlar şeklinde yüzeye çıktığı arazilerde dik
volkan konileri oluşur.
• Lavların fazla akışkan olmaması nedeniyle tabakalar halinde biriktiği bu
konilerde, ana koninin etrafında daha küçük parazit koniler de yer alır.
• Japonya’daki Fuji, Filipinler’deki Mayon, Türkiye’deki Ağrı Dağı bu tür dağlara örnektir.
3.TÜF KONİLERİ
• Volkanlardan çıkan kül, kum ve çakıl gibi katı maddelerin birikmesiyle oluşan küçük konilerdir.
• Örnek;Kula Volkanları-Manisa
PATLAMA ŞEKİLLERİNE GÖRE YANARDAĞ TİPLERİ
a)Hawai tipi:
Bu püskürme tipi hafif şiddettedir. Bunun nedeni lavın akışkan olup gazın çabuk kurtulmasıdır.
Bu tipte en iyi bilinen yanardağ Mauna lao ve Kilauea’dır.
Hawai tipi yanardağların krateri çok büyüktür.
b)Stromboli Tipi:
Bu tip yanardağlar İtalya’nın kıyılarında görülmnektedir.
Patlamaları çok şiddetli değil fakat ard arda püskürürler.
Lavı çok yoğun olmayıp Hawai tipi püskürmelerden daha yoğundur.
Lavlar çabuk katılaştığından yanardağ ağzının çevresinde birikirler.
Bu tip yanardağların tepe kısımları kesilmiş gibi gözükür.
c)Volkan (Volkanu) Tipi:
Bu tip yanardağlar ismini bir İtalyan adası olan Volkanu’dan almışlardır.
Sicilya’nın kıyısında sıralar halinde bulunan yanardağlar bu tiptendir.
Patlamaları çok kuvvetli ve gürültülüdür. Çünkü lavları yoğun olduğu için gazları sıkışıktır.
Patlamalarda iri kayalar ve volkanik küller de yoğun bir şekilde açığa çıkar.
Lavlar çok yükseğe fırlar.
d)Pele Tipi
Bu tip, Martinik Adasında (Karayip Denizi) bulunan Pele yanardağından ismini almıştır.
Bu tip yanardağların püskürmesi diğerlerinden çok farklıdır.
Lav kratere ulaştığında katılaşır ve krateri kapatır.
Basınç kuvvetlendiğinde yanardağ çok büyük bir şiddetle patlar ve kraterin üstü tamamen havaya uçar.
SICAK SU KAYNAKLARI
• Levha sınırlarında deprem ve volkanizmanın yaygın olduğu yerlerde görülür.
• Yerden fışkırarak çıkan volkanik kaynaklara gayzer, mineral içeren sıcak sulara ise kaplıca denir.
[wp_ad_camp_2]