Türkiye Ekonomisi Kronolojisi

1923- 1930 Kuruluş Dönemi tarihi bilgiler;
➢ 1923 İzmir İktisat Kongresi (1125 delege sanayici, işçi, çiftçi, tüccar)
➢ 1924 Ziraat Bankasının yapılandırılması (Mithat Paşanın 1867 yılında
kurduğu Memleket Sandıklarının bankaya dönüşmesiyle kuruldu)
➢ 1924 İş Bankası (Özel kesim girişimlerine kredi) (ilk özel banka)
➢ 1925 Sanayi ve Maadin Bankası (Sinai işletmeler ve madenlere kredi)
➢ 1926 Emlak ve Eytam Bankası (konut sektörüne kredi)
**Kongre (1923) sonucunda 4 banka ZİSE 24-24-25-26.
➢ 1925 Aşar vergisi kaldırılması ve Reji idaresinin satın alınması (tütün)
➢ 1926 Kabotaj Kanunu çıkartılması (denizlerde yetki ve sorumluluk)
➢ 1926 Uşak ve Alpullu Şeker Fabrikaları (ilk sinai sektör şeker)
➢ 1927 Şeker Kanunu (Önce fabrika sonra kanun her işimiz ters 🙂
➢ 1927Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkartılması(en fazla Tarım-Gıda yararlandı)
➢ 1927 Türkiyede İlk Toprak ve Nufüs sayımı (Nufus 7ği sayıldı 13.7 milyon)
➢ 1927 İlk Kağıt para basımı
➢ 1928 Gümrük düzenleme yetkisinin kazanılması (Ağustos 1928)
➢ 1929 Türkiyede ilk kez Kriz &Kambiyo Krizi yaşanması (tedbir TPKKK çıkarıldı. Muvazene, İktisadi Buhran, Savunma, Buğday vergileri alındı.)
➢ 1930 İlk borç ABD (Merkez Bankası kuruldu. Kibrit tekeli verildi.)
➢ 1930 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (Alman uzm. Müller raporu)
➢ 1930 Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu (Kambiyo krizine tedbir,
dış ticaret ve döviz işlemlerini kontrol etmek amacıyla çıkarıldı)
➢ 1930 Kambiyo Mürakabe Teşkilatının oluşturulması (dövizleri denetim için TPKK kanunundan yetki alınarak oluşturuldu)
1930-1939 Devletçilik Dönemi tarihi bilgiler;
➢ Ziraat Kongresi 1931 ( Tarım kesiminin desteklenmesi için)
➢ Toprak Mahsulleri Ofisi (1932); Ziraat kongresi sonucunda tarım kesimini
desteklemek için Ziraat bankasının kuruluşu olarak kuruldu.
➢ Rusya ile ticaret anlaşması 1933 (Rusya bize sanayileşme raporu hazır.)
➢ Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (I.BYSP) 1933 yılında hazırlandı.1934-1938
yılları arasında uygulandı. Kendine yeterlilik otarşi prensibiyle hazırlandı. Yürütülmesinden Sümerbank sorumlu. En büyük yatırım Dokuma ve Tekstil sanayisine yapıldı. İlk defa bu planla KİTler (KS DMT) kuruldu.
➢ 1933 Osmanlıdan kalan borçların ilk ödemesi (son ödeme 1954, 21 yıl)
➢ İller Bankası (1933); Yerel yönetimlere destek için kuruldu.
➢ Sümerbank (1933); Tekstil ve dokumacılık üretimi için kuruldu.
➢ Etibank (1935); maden ve eletrik sektörüne destek için kuruldu.
➢ Denizcilik Bankası (1937); deniz sektörü için. ***(SED bankaları 33-35-37)
➢ İzmit Kağıt ve Selülöz Sanayi Tesisi (1936)
➢ Konya ve Nazilli Dokuma Fabrikaları (1937)
➢ Bursa Merinos Tesisleri (1938) İKB Tesisleri 36-37-38)
Abdulhamit MUTLU
➢ Sanayi Kongresi 1938; alınan kararlar esas alınarak 2. BYSP hazırlandı.
➢ İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı (II.BYSP) 1938 (hazırlandı ama savaş
nedeniyle uygulanamadı onun yerine İktisadi Savunma Planı uygulandı)
➢ İktisadi Savunma Planı 1939 (II.BYSP yerine yürürlüğe konuldu) 1939-1945 İkinci Dünya Savaşı Dönemi tarihi bilgiler;
➢ Milli Koruma Kanunu (1940-60): Mal kıtlıklarına ve dış ticarete müdahale edebilmek için çıkarıldı. (20 yıl yürürlük, Teş. San 15 yıl yür.)
➢ Köy Enstitüleri 1940: Nitelikli ve eğitimli işgücünün geliştirilmesi ve kırsal
kesimde eğitime bağlı kalkınma için kuruldu.
➢ İlk çift haneli enflasyon 1940 (İlk defa enflasyon sorunu)
➢ Varlık Vergisi 1942: Aşırı kazancı bir seferlik yüksek vergilendirmek için
çıkarıldı.
➢ Karne Usulu 1942: mal kıtlıklarıyla mücadele etmek için getirildi.
➢ Milli Savunma Borçlaması 1942: savunma harcamalarını finan için.
➢ Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (1945): Toprakları az ve verimsiz olan
çiftçileri korumak için çıkarıldı.
➢ Vergiler: Varlık vergisi, Mahsul vergisi VM
Dikkat İkinci dünya savaşı döneminde en büyük 2 sorun 1) Mal kıtlıkları (karne usulu) 2) karaborsa (varlık vergisi) ile çözüldü.
1946-1960 Liberalizm Dönemi tarihi bilgiler;
➢ Bretton Woods toplantısı 1944 (savaş sonrası piyasa mekanizması için)
➢ Uluslararası Para Fonu (IMF) 1945
➢ III.Beş Yıllık Sanayileşme Planı 1945 (devletçi düşünce ile yapıldı,
Liberalizm düşüncesi geldiği için yürürlüğe girmedi)
➢ I.BYSP. 1933 hazırlandı (1934-1938) uygulandı. II.BYSP 1938 hazırlandı
yürürlüğe girmedi. III.BYSP 1945 hazırlandı yürürlüğe girmedi)
➢ Türkiye IMF başvuru 1946, üyelik 1947 (kurulma, başvur, gir 1 yıl arayla)
➢ 7 Eylül 1946 Kararları (Liberalizm düşüncesi)
➢ Cumhuriyet tarihinde ilk develüasyon 1946
➢ T.C. son dış ticaret fazlası 1946 (1947 yılından sonra kronik açık verildi)
➢ Truman Doktrini 1947 (Komünizme karşı liberalizm düşüncesi. Türkiye
ilk askeri yardımını bu kapsamda aldı.)
➢ Marshall Yardımları 1947 (Truman doktrini kapsamında mali yardım)
➢ Türkiye İktisat Kongresi 1947 ( 2. İzmir İktisat 1981 !!!!)
➢ Türkiye İktisadi Kalkınma Planı-Vaner Planı 1947 (T.C. ilk kalkınma
planı liberalizm düşüncesi finansman sağlanamadı yürürlüğe girmedi)
➢ Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu 1951 (2.YSTK 1954)
➢ Liberalizmden vazgeçerek yüksek gümrük tarifeleri uygulama 1953
➢ İthalatta Tevzin Fonu 1953 (İthalatçından al, İhracatcıya yönlendir)
➢ Milli Koruma Kanunu tekrar yürülüğe konuldu 1956 (ilk 1940)
➢ 1958 Krizi Yaşanması, 2.Develüasyon 1958 (1.1946, 2.1958, 3.1970 12 yıl)
Abdulhamit MUTLU
1960-1980 İthal İkameci Sanayileşme Dönemi tarihi bilgiler;
➢ Devlet Planlama Teşkilatı 1960 (kalkınma plan. hazırlama ve yürütme)
➢ İMF ile ilk Stanbd-By anlaşması 1961 ( IMF den ilk borç 1958de aldındı)
➢ Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1963 (Uygulanan ilk kalkınma planı)
➢ Ankara Antlaşması 1963 (Avrupa Ekonomik Topluluğuna AET katılım)
➢ Asgari Ücret Uygulaması 1969
➢ 3. Develüasyon 1970
➢ Petrol Krizi 1973 (2.Petrol Krizi 1979)
➢ Kıbrıs Barış Harekatı 1974
➢ Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası 1975 (işçi dövizlerini çekmek için)
➢ 1979 Krizi (sürdürülemez dış ticaret açığı ve döviz darboğazı nedeniyle)
➢ Cumhuriyet tarihinin ilk 3 haneli enflasyonu 1980 (ilk 2 hane 1940)
➢ Dikkat !!! 1923-1946 GSMH Tarım Sanayi Hizmetler olarak gerçekleşti.
1946 dan sonra Hizmetler birinci oldu. 1979 da sanayi ikinci oldu.
➢ Dikkat !!! Yatırımlar 1930-39 dönemi ‘Tekstil ve Dokuma’ 1946-60 dönemi
‘Bayındırlık ve Ulaştırma’ 1960-80 ‘İmalat Sanayisi’ ne olmuştur.
1980-1990 İhracata Yönelik Sanayileşme Dönemi tarihi bilgiler;
➢ 24 Ocak 1980 Kararları ”ihracata dayalı sanayileşme, Neo-Liberal Politikalar ve Üretim yapan değil ihracatı artıran devlet sloganı’’
➢ Sabit Kur ”sürünen pariteler” Sistemi 1981 (Esnek kur sistemi 1989) Sabit kur-sürünen pariteler SKSP: TCMBnin kurlarda günlük ve haftalık olarak küçük ayarlamalar yaptığı kur sistemidir.
➢ Sermaye Piyasası Kurulu 1982 (piyasa mekanizmasının işleyişini düzenlemek için kurumsal yapılanma)
➢ Bankerler Krizi 1982 (kıt tasarrufları elde etme yarışı faizi yükseltmesi )
➢ Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı 1983 (hazine gelir-giderlerini yönetmek
ve devletin borçlanma işlemlerini gerçekleştirmek için)
➢ 28 Sayılı Kararname 1983 (Ticari bankalara serbestlik)
➢ Özelleştirmelerin hayata geçmesi 1983 ***
➢ Katma Değer Vergisi 1985 (Katma ve değer 5 harf)
➢ İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 1985 (tahvil ve hisse senetleri piyasası)
➢ Devlet İç Borçlanma Senetleri 1986 (Hazine Müsteşarlığı aracılığıyla)
➢ Açık Piyasa İşlemleri 1987 (TCMBnin en çok kullan. para politikası aracı)
➢ 1988 Krizi ( Ekonomiyi daraltma, dış ticaret ve enflasyonu kontrol etme)
➢ 32 Sayılı Kararname 1989 (Türkiyede bulunan özel kişi ve şirketlere ser.
Geldi. Türk parası bu kanunda konvertibl oldu.)
➢ Esnek Kur Sistemi 1989 (faiz oranları arz ve talebe göre belirleniyor)
➢ 1960-1990 arasında ki dönemde bütçe açıkları, dış ticaret açıkları, yüksek
enflasyon, pozitif büyüme oranları ortak özelliklerdir.
➢ 1990 lı yıllarda kamu harcamaları içerisinde ‘transfer harcamaları=borç
faizi ödemeleri’ sürekli artmış. Bütçe borç faiz ödeme bütçesi olmuş.
Abdulhamit MUTLU
1990-2001 Finansal Serbestleşme Dönemi tarihi bilgiler;
➢ IMF’nin Türk Lirasının konvertibl olmasını(1989) onaylaması 1990 (Konvertibl olma: ulusal paranın uluslararası işlemlerde kabul görmesi)
➢ Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının ilk kez para programı açıklaması 1990 (sabit kur)( 2. program 1992, 3.program 2000)
➢ Kota uygulamasına son verilmesi 1991 (gümrük tarifeleri yeniden düzen.)
➢ Körfez Savaşı ve Berlin Duvarının yıkılması 1991
➢ TCMB 2.Para Programı 1992 (sabit kur)
➢ İMKB ”dünyada kabul görmüş borsalar” 1993 ( ABD SPK’sı tarafından)
➢ 1994 Krizi ve 5 Nisan 1994 Kararları (Kit zam, Kamu harc. Azaltma vb)
➢ Serbest Kur sistemi : 5 Nisan tedbirleri ile 10 bankanın kurlarının
ortalaması olacak şekilde serbest kur sistemine geçildi.
➢ Cumhuriyet tarihinde yaşanan en büyük enflasyon 1994 (%125)
➢ Doğu Bloku ülkeleriyle Bavul ticaretinin gelişmesi 1994
➢ Döviz kuru çapası 1994 (Enflasyon oranlarını yönlendirmede kullanıldı.)
➢ İstanbul Altın Borsası 1995
➢ IMF ile Yakından İzleme Mütabakatı 1999
➢ İMF ile İstikrar Programı görüşmeye başlanması 1999
➢ IMF ye Niyet Mektubu 1999
YİNe IMF 1999
➢ 2000 Yılı İstikrar Programı (gösterge olarak ‘enflasyon oranı’ seçildi)
➢ IMF ile Stand-By Anlaşması 2000
➢ TCMB 3.Para Programı 2000 (döviz kuru çapası sabit kur)
➢ Kasım 2000 Krizi
➢ Hizmetler sektörünün istihdam içerisinde ilk sırayı alması 2000 (GSMH
içerisinde birinci sırayı alması 1946 dönemi)
➢ Şubat 2001 Krizi (Bankacılık Krizi, Cumhuriyet tarihinde en büyük kriz)
➢ Acil Önlemler Paketi 2001 (döviz kuru ve faiz oranlarına istikrar,
bankacılık sektörüne tedbir vb. amaçlar için)
➢ Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı 2001 (2001-2002, 2002-2004 yılları
arasında Acil Önlemler Paketinde ki amaçlar için alınması gereken
tedbirler açıklandı.)
➢ Yönetimli (gözetimli) dalgalanma-esnek kur sistemi YDEK 2001 (BK
kararıyla geçildi 2001 ve sonra ki yıllar) ***
➢ TCMB kanunu değişikliği yasal bağımsızlık ve hazineye borç ve kredi
verme yasağı 2001
➢ Acil Eylem Planı 2003**
➢ Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu ve TMSF 2001 (bankacılık
reformu sağlama amacıyla)
➢ Döviz kuru; 1990 Para Programı ile ”sabit kur”, 5 Nisan 1994 Kararları ile ”döviz kuru çapası”, 2000 İstikrar Programı ile ”döviz kuru çıpası”, Şubat 2001 ”esnek kur sistemi (yönetimli dalgalanma)”
➢ Dolarizasyon (para ikamesi) sorunu DS: Yüksek enflasyon dönemlerinde yerli paraya olan güvenin azalması ve yabancı paranın elde tutulması
Abdulhamit MUTLU
➢ Dışlama (crowding out) etkisi : Kamu harcamalarında ki artışın faiz oranlarını artırması sonucunda özel sektör yatırım harcamlarının azalması
➢ Sıcak paranın yıkıcı olması etkisi (SPYO) : Yabancı sermayenin yatırım amacıyla değil faiz kazancı amacıyla kısa süreli gelmesi 1990lı yılların en önemli sorunudur.
➢ Açık pozisyon riski (APR): Bankaların yabancı para cinsinden borç alarak TL cinsinden kredi vermesi, borç ve alacak farklı para cins. olması
➢ Bankalar arası işlemler (interbank işlemleri) : Bankaların kendi aralarında ki para alışverişini düzenleyen para piyasasıdır.
➢ Merkez Bankasının para politikasında en önemli aracı ‘açık piyasa işlemleri’ enflasyonla mücadelede en önemli aracı ‘döviz kurlarının günlük belirlenmesi- döviz kuru çıpasıdır.
➢ 1989 32 sayılı kararname; tüm mal ve hizmet akımları ve sermaye işlemleri serbest hale getirildi. Türk parası konvertibl hale geldi.
➢ 1980-2000 döneminde ithalatta en yüksek pay ‘petrol’ dur. İhracatta en yüksek pay ‘imalat sanayisi’dir. İhracatta en çok OECD ülkeleri var.
➢ Merkez Bankası para politikalarının amacı: fiyat istikrarını sağlamaktır.
➢ Açık Enflasyon hedeflemesi ve örtük enflasyon hedeflemesi: Merkez Bankasının enflasyonun yıl sonunda alacağı değeri-hedefi açıklamasıdır. Aralarında ki fark hedef tutmazsa örtük enflasyonda herhangi bir şey yapılmaz ama açık enflasyonda para politikası aracları hedefi tutturmak
için kullanılır. (Açık söz verdin mi hedefi tutturmak için politika uygula)
2001-2013 yılları arası Türkiye Ekonomisi tarihi bilgiler;
✔ Güçlü Ekonomiye Geçiş Planı (2001-2002 revize 2002-2004)
✔ Esnek Kur Sistemi-Yönetimli dalgalanma 2001 (BK kararı ile)
✔ Açık Enflasyon Hedeflemesi Stratejisi 2002 (2002-2006)
✔ Fiyat Endeksleri (TÜFE-ÜFE) baz yılı 2003
✔ Enflasyon muhasebesi uygulaması 2004 (yüksek enflasyon dönemlerinde
mali tabloların enflasyon oranlarına göre güncellenmesi düzenlenmesi)
✔ Avrupa Birliği tam üyelik müzakareleri 3.10.2005 (Lüksemburg)
✔ TÜİK’te fiyat endekslerinde 2003 yılının baz yıl alınması 2005
✔ Toptan Eşya Fiyat Endeksi yerine Üretici Fiyat Endeksi 2005
✔ Türk Lirasından altı sıfır atılması 2005
✔ Açık Enflasyon Hedeflemesi Stratejisi 2006
✔ Türk Telekom, PETKİM, TÜPRAŞ özelleştirme faaliyetleri 2006
✔ Ekonomide gösterge olarak GSYH değeri kullanılması 2007
✔ ABD Mortgage Krizi 2007 (küresel kriz haline gelmesi 2008)
✔ Kriz nedeniyle 2001 sonrası ilk kez TCMB döviz rezervleri azalma 2008
✔ Kriz nedeniyle 2001 sonrası ilk kez negatif büyüme, en yüksek işsizlik, en
yüksek bütçe açığı 2009
✔ 2001-2013 ihracat ‘imalat sanayi’ ithalat ‘hammadde ve ara mallar’
✔ 2001 sonrası en yüksek dış ticaret ve cari açık, ilk tek hane işsizlik 2011
Abdulhamit MUTLU